Расмий маросимлардан ташқаридаги Конституция ёки кўринмас ҳуқуқий таянч
8 декабрь — Ўзбекистон Республикаси Конституцияси қабул қилинган кун
Конституция ҳақида гап кетганда кўпчилик кўз олдига қалин китобни, расмий маросимларни ёки ҳуқуқшунослар баҳсини келтиради. Аслида эса Бош қомусимиз ҳар биримизнинг ҳаётимизда ҳар куни, кўпинча биз сезмаган ҳолда «ишлаб» туради. 34 йиллик қутлуғ сана арафасида бунга оддий бир кун мисолида ишонч ҳосил қилиш мумкин.
34 йиллик тарих: икки муҳим сана. Ўзбекистон Республикаси Конституцияси 1992 йил 8 декабрда қабул қилинган. У мустақил давлатимизнинг ҳуқуқий пойдеворини яратди ва биринчи марта инсонни, унинг ҳаёти, эркинлиги, шаъни ва қадр-қимматини олий қадрият деб эълон қилди. Орадан ўттиз йилдан ортиқ вақт ўтиб, 2023 йил 30 апрелда умумхалқ референдумида Конституциянинг янги таҳрири қабул қилинди. Бу сафар халқимиз Асосий қомусни ўз овози билан янгилади.
Янги таҳрирнинг биринчи моддасида Ўзбекистон суверен, демократик, ҳуқуқий, ижтимоий ва дунёвий давлат деб белгиланди. Бу сўзлар оддий фуқаро учун нимани англатади? Келинг, бир оиланинг оддий бир кунини кузатайлик.
Эрталаб соат 7:30. Мактаб остонасида. Дилноза опа ўғлини мактабга кузатиб қўймоқда. Боланинг бепул умумий ўрта таълим олиши давлат томонидан кафолатланган. Янги таҳрирда таълимга оид кафолатлар янада кенгайтирилди. Демак, ҳар бир боланинг сифатли таълим олиши ота-онанинг имкониятига эмас, балки давлатнинг конституциявий мажбуриятига боғлиқ.
Соат 9:00. Оилавий поликлиникада. Дилноза опанинг онаси Ҳалима буви қон босимини ўлчатиш учун оилавий поликлиникага борди. Конституцияга кўра, ҳар ким малакали тиббий хизматдан фойдаланиш ҳуқуқига эга, фуқароларга эса давлат томонидан кафолатланган ҳажмда тиббий ёрдам кўрсатилади. Бу «кафолатланган ҳажм» тушунчаси муҳим: у фуқаро нимани бепул олиши мумкинлигини аниқ билиши керак, деган маънони англатади.
Соат 11:00. Пенсия куни. Ҳалима буви шу кун нафақасини олди. Янги таҳрирнинг энг муҳим янгиликларидан бири айнан шу ерда: пенсия, нафақа ва бошқа ижтимоий ёрдамлар миқдори энг кам истеъмол харажатларидан кам бўлиши мумкин эмас. Бу — ижтимоий давлатнинг мустаҳкам асосидир. Илгари бундай мезон фақат қонун ёки ҳукумат қарорлари даражасида ҳал қилинарди. Энди эса бу конституциявий кафолат бўлиб, уни оддий қарор билан ўзгартириб бўлмайди.
Соат 14:00. Маҳаллада. Қўшни хонадонда ногиронлиги бўлган ёш йигит яшайди. Маҳалла фаоллари унинг бандлиги масаласини ҳал қилиш учун ҳокимлик вакиллари билан учрашди. Конституцияга кўра, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари давлат ҳокимияти органлари тизимига кирмайди ва маҳаллий аҳамиятга молик масалаларни мустақил ҳал этади. Маҳалла давлат ва фуқаро ўртасидаги «кўприк»дир: у ёрдамга муҳтожни биринчи бўлиб кўради.
Шу ўринда яна бир муҳим факт: Ўзбекистон 2021 йилда Ногиронлар ҳуқуқлари тўғрисидаги БМТ конвенциясини ратификация қилди ва у 2021 йил 28 июлда мамлакатимизда кучга кирди. Бу ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқлари энди халқаро мажбуриятлар билан ҳам ҳимояланишини англатади.
Соат 17:00. Иш жойида. Дилноза опанинг турмуш ўртоғи Азизбек ака заводда ишлайди. Конституция ҳар кимга меҳнат қилиш, касб ва иш турини эркин танлаш ҳуқуқини, адолатли меҳнат шароитларини ва ишсизликдан ҳимояланишни кафолатлайди. Мажбурий меҳнат эса Конституция билан қатъиян тақиқланган.
Кечки соат 21:00. Кўчада. Ишдан қайтаётган Азизбек ака патруль хизмати ходимлари томонидан тўхтатилди. Яқин атрофда ҳодиса содир бўлган, гувоҳлар қидирилмоқда. Бу вазиятда ҳам Конституция «ишлайди».
Биринчидан, ходим ўзини таништириши ва нима сабабдан мурожаат қилаётганини тушунтириши керак. Иккинчидан, агар шахс ушланадиган бўлса, унга ушлаш сабаблари ва ҳуқуқлари — ҳимоячидан фойдаланиш, ўзига қарши кўрсатма бермаслик ҳуқуқи — тушунтирилиши шарт. Учинчидан, ҳеч ким суд қарорисиз 48 соатдан ортиқ ушлаб турилиши мумкин эмас. Бу қоида энди нафақат жиноят иши бўйича, балки маъмурий йўл билан ушлаб туришда ҳам амал қилади.
Янги таҳрир яна иккита муҳим тамойилни мустаҳкамлади. Айбсизлик презумпцияси: шахснинг айби қонунда белгиланган тартибда исботланмагунча ва суд ҳукми билан аниқланмагунча у айбдор ҳисобланмайди. «Шубҳа инсон фойдасига»: бартараф этилмаган барча шубҳалар шахс фойдасига ҳал қилинади. Бу тамойиллар Азизбек акани ҳимоя қилади, шу билан бирга ходимга ҳам ишончли таянч беради: Конституция доирасида ҳаракат қилган ходимга ҳеч ким асоссиз айб қўя олмайди.
Агар ҳуқуқ бузилса-чи? Конституция фақат ҳуқуқларни эълон қилмайди, балки уларни ҳимоя қилиш воситаларини ҳам беради. Фуқаро давлат органлари ва мансабдор шахсларнинг қарорлари ҳамда ҳаракатлари устидан судга шикоят қилиши мумкин. Энг муҳим янгиликлардан бири — конституциявий шикоят: агар фуқаронинг ишида қўлланилган қонун унинг конституциявий ҳуқуқларини бузган деб ҳисобланса, у барча бошқа ҳимоя воситаларидан фойдаланиб бўлгач, Конституциявий судга мурожаат қилиши мумкин. Шунингдек, Олий Мажлиснинг Инсон ҳуқуқлари бўйича вакили (Омбудсман) ва прокуратура органлари ҳам фуқаро ҳуқуқларини ҳимоя қилади.
Нега буларни билиш муҳим? Чунки ҳуқуқни билмаган одам ундан фойдалана олмайди. Конституция кучли бўлиши учун у фақат китоб жавонида эмас, балки ҳар бир фуқаронинг онгида яшаши керак. Ўз ҳуқуқларини биладиган фуқаро уларни ҳурмат қилишни ҳам талаб қилади. Ўз мажбуриятларини биладиган давлат хизматчиси эса фуқарога ишонч билан хизмат қилади.
Шу ўринда беш оддий маслаҳат:
Конституция матнини ўқиб чиқинг — у расмий манбада, lex.uz сайтида ҳамма учун очиқ.
Тиббий ёрдам, пенсия ёки нафақа бўйича саволингиз бўлса, ўз ҳуқуқларингизни тегишли органдан ёзма сўрашдан тортинманг.
Ҳуқуқни муҳофаза қилувчи орган ходими билан мулоқотда хотиржам бўлинг, унинг талабларини тинглаб, ўз ҳуқуқларингиз ҳақида сўранг.
Ушланган яқинингизнинг ҳимоячидан фойдаланиш ва 48 соат ичида суд қарорисиз озод қилиниш ҳуқуқини ёдда тутинг.
Ҳуқуқингиз бузилган деб ҳисобласангиз, судга, прокуратурага ёки Омбудсманга мурожаат қилинг.
Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, 34 йил — инсон умри учун етуклик ёши. Асосий қомусимиз ҳам бу йиллар давомида улғайди. 1992 йилда эълон қилинган «Инсон — олий қадрият» ғояси бугун мактаб, поликлиника, маҳалла ва кўчадаги ҳар бир ҳолатда аниқ кафолатлар орқали намоён бўлмоқда. Энди асосий вазифа — бу кафолатларнинг ҳар бири ҳар бир фуқаро учун ҳақиқатга айланишини таъминлашдир. Бу вазифа фақат давлатнинг эмас, ҳар биримизнинг зиммамизда. Конституцияни билиш, ҳурмат қилиш ва унга амал қилиш — ватанпарварликнинг энг аниқ шаклидир.
Махсатулло МАХСАДОВ,
юридик фанлар доктори,
Ўзбекистон Республикаси Жамоат хавфсизлиги университети
Ҳуқуқбузарликлар профилактикаси фаолияти кафедраси профессори
ЎзА