Конституция – Янги Ўзбекистон тараққиётининг мустаҳкам ҳуқуқий пойдевори
Инсон қадри улуғланган, ҳуқуқ ва эркинликлари кафолатланган, қонун устуворлиги таъминланган жамиятгина барқарор тараққиёт сари дадил қадам ташлай олади. Шу маънода, Ўзбекистон Республикаси Конституцияси нафақат давлат ва жамият ҳаётининг ҳуқуқий асоси, балки халқимизнинг эркин, фаровон ва адолатли келажак ҳақидаги орзу-интилишларини ифода этувчи муҳим сиёсий-ҳуқуқий ҳужжатдир.
Ҳар бир давлатнинг мустақиллиги, сиёсий барқарорлиги, ижтимоий тараққиёти ва халқаро майдондаги нуфузи, аввало, унинг мустаҳкам ҳуқуқий асосларига бевосита боғлиқ. Ана шу асосларнинг энг муҳимини давлатнинг Конституцияси ташкил этади. Зеро, Конституция давлат ҳокимиятининг ташкил этилиши ва фаолият юритиши, фуқароларнинг ҳуқуқ ҳамда эркинликлари, жамият ва давлат ўртасидаги муносабатларнинг асосий қоидаларини белгилаб берувчи Бош Қомус ҳисобланади.
Конституциянинг моҳиятини фақат унда белгиланган ҳуқуқий нормалар билан чеклаб бўлмайди. Унинг мазмунида халқнинг тарихий хотираси, миллий қадриятлари, мустақилликка бўлган интилиши, бугунги тараққиёт мақсадлари ва келажак авлодлар олдидаги масъулияти мужассам. Шу боис ҳар қандай демократик давлатда Конституцияга ҳурмат, унда белгиланган қоидаларга амал қилиш ва конституциявий қадриятларни ҳаётга татбиқ этиш умуммиллий аҳамиятга эга вазифадир.
Таъкидлаш лозимки, Конституция – мустақиллик ва миллий давлатчиликнинг ҳуқуқий асосидир. Ўзбекистоннинг конституциявий тараққиёт тарихи мамлакатимиз давлатчилик ривожининг муҳим босқичлари билан чамбарчас боғлиқ. 1991 йилда давлат мустақиллигининг қўлга киритилиши халқимиз ҳаётида янги даврни бошлаб берди. Мустақил давлатнинг сиёсий, ҳуқуқий ва ижтимоий асосларини белгилаш, миллий давлатчилик тизимини шакллантириш ҳамда халқаро ҳуқуқнинг умумэътироф этилган принципларига таянадиган ҳуқуқий тизимни барпо этиш зарурати юзага келди. Ана шу тарихий эҳтиёж натижасида 1992 йил 8 декабрда Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси қабул қилинди.
Бу воқеа мамлакатимиз тарихида алоҳида ўрин эгаллади. Зеро, Конституциянинг қабул қилиниши мустақил Ўзбекистоннинг давлат сифатидаги ҳуқуқий мақомини мустаҳкамлаб, халқимизнинг ўз тақдирини ўзи белгилаш ҳуқуқини конституциявий жиҳатдан ифода этди. Унда давлат суверенитети, халқ ҳокимиятчилиги, ҳокимиятлар бўлиниши, қонун устуворлиги, фуқароларнинг асосий ҳуқуқ ва эркинликлари каби демократик принциплар мустаҳкамланди. Мазкур қоидалар кейинги йилларда миллий давлатчилик тизимининг шаклланиши ва ҳуқуқий ислоҳотларнинг амалга оширилиши учун мустаҳкам асос бўлиб хизмат қилди.
Бироқ жамият бир жойда тўхтаб қолмайди. Вақт ўтиши билан ижтимоий муносабатлар ўзгаради, янги эҳтиёж ва талаблар пайдо бўлади, давлат ҳамда жамият олдида янги вазифалар юзага келади. Шу нуқтаи назардан, конституциявий нормаларни замон талаблари, халқаро ҳуқуқий стандартлар ва халқнинг бугунги орзу-интилишларига мувофиқ такомиллаштириш табиий жараёндир.
2023 йил 30 апрель куни ўтказилган умумхалқ референдумида Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси янги таҳрирда қабул қилинди. Бу жараён мамлакатимиз конституциявий тараққиётида янги босқични бошлаб берди. Янги таҳрирдаги Конституцияда инсон ҳуқуқ ва эркинликлари кафолатларини кенгайтириш, ижтимоий давлат тамойилини мустаҳкамлаш, давлат органларининг халқ олдидаги масъулиятини ошириш ва фуқаролик жамияти институтларининг ўрнини кучайтиришга алоҳида эътибор қаратилди. Энг муҳими, конституциявий ислоҳотларнинг марказига инсон, унинг шаъни, қадр-қиммати, ҳуқуқ ва қонуний манфаатлари қўйилди.
Инсон қадри – Конституциянинг бош мезони
Янги таҳрирдаги Конституциянинг энг муҳим ғояларидан бири инсон қадрини улуғлашдир. Бош Қомусимизнинг 13-моддасида инсон, унинг ҳаёти, эркинлиги, шаъни, қадр-қиммати ва бошқа ажралмас ҳуқуқлари олий қадрият ҳисобланиши қатъий белгилаб қўйилди.
Инсон қадри тушунчаси фақат унинг ҳуқуқларини эътироф этиш билангина чекланмайди. У ҳар бир шахснинг шахсий дахлсизлиги, эркин фикр билдириши, ўз қобилиятини намоён этиши, таълим олиши, меҳнат қилиши, мулкка эгалик қилиши ва жамият ҳаётида фаол иштирок этиши учун зарур ҳуқуқий имкониятларни таъминлашни ҳам англатади.
Конституцияда инсон ҳуқуқ ва эркинликларининг бевосита амал қилиши белгилангани ҳам муҳим аҳамиятга эга. Бу ҳуқуқлар шунчаки қонун ҳужжатларида қайд этилган декларатив қоидалар бўлиб қолмасдан, фуқароларнинг кундалик ҳаётида тўғридан-тўғри ишлаши зарурлигини англатади. Шунингдек, Конституциянинг 20-моддасида инсон билан давлат органлари ўртасидаги муносабатларда қонунчиликдаги барча зиддиятлар ва ноаниқликлар инсон фойдасига талқин этилиши белгиланган. Бу қоида давлат органлари фаолиятида фуқароларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини устувор қўйишга хизмат қилади.
Инсон қадрини улуғлашнинг яна бир муҳим шарти – одил судлов ва ҳуқуқий ҳимоя кафолатларидир. Ҳар бир шахс ўз ҳуқуқ ва эркинликларини суд орқали ҳимоя қилиш, давлат органлари ва мансабдор шахсларнинг қонунга хилоф қарорлари ёки ҳаракатлари устидан шикоят қилиш имкониятига эга бўлиши керак. Шу маънода, Конституция инсон ва давлат ўртасидаги муносабатларнинг ҳуқуқий мезонини белгилаб, фуқароларнинг қонуний манфаатларини таъминлашга хизмат қилади.
Ижтимоий давлат – инсон фаровонлигига қаратилган сиёсат
Янги таҳрирдаги Конституцияда Ўзбекистоннинг ижтимоий давлат эканлиги алоҳида мустаҳкамланди. Бу мамлакатимиз тараққиётида муҳим конституциявий ёндашув бўлиб, давлатнинг ижтимоий соҳадаги масъулиятини янада кучайтиради.
Ижтимоий давлатнинг асосий вазифаси – инсон учун муносиб ҳаёт шароитларини яратиш, аҳолининг эҳтиёжманд қатламларини қўллаб-қувватлаш, сифатли таълим ва тиббиёт хизматларидан фойдаланиш имкониятларини кенгайтириш, аҳоли бандлигини таъминлаш ҳамда ижтимоий тенгсизликни камайтиришга қаратилган ҳуқуқий ва ташкилий механизмларни ривожлантиришдан иборат.
Конституция ва ёшлар: ҳуқуқий билим – келажак масъулияти
Мамлакатнинг эртанги куни бугунги ёш авлоднинг билими, дунёқараши, ҳуқуқий маданияти ва фуқаролик позициясига боғлиқ. Шу боис ёшларнинг Конституция ва қонунлар мазмун-моҳиятини чуқур англаши давлат ва жамият тараққиёти учун муҳим омил ҳисобланади. Конституцияда ёшларнинг таълим олиш, касб-ҳунар эгаллаш, меҳнат қилиш, ижодий ва интеллектуал салоҳиятини ривожлантириш ҳамда жамият ва давлат ҳаётида фаол иштирок этиш ҳуқуқлари кафолатланган.
Бироқ ёшларнинг ҳуқуқий билимларини ошириш фақат дарсликлар ёки маърузалар билан чекланиб қолмаслиги керак. Конституция нормаларини ҳаётий мисоллар асосида тушунтириш, ҳуқуқий вазиятларни таҳлил қилиш, очиқ мулоқотлар, баҳс-мунозаралар ва амалий машғулотларни ташкил этиш ҳам катта аҳамиятга эга.
Бугунги рақамли даврда ёшларнинг ҳуқуқий ахборотдан тўғри фойдаланиши ҳам долзарб масаладир. Интернет ва ижтимоий тармоқларда тарқалаётган ҳар қандай маълумотга ишониб кетмаслик, расмий манбаларга таяниш, шахсий маълумотларни муҳофаза қилиш ва бошқаларнинг ҳуқуқларини ҳурмат қилиш ҳуқуқий маданиятнинг ажралмас қисмига айланиши зарур. Шу маънода, ёшларнинг Конституцияни билиши уларнинг нафақат шахсий ҳуқуқларини ҳимоя қилиш, балки жамият тараққиётида масъулиятли иштирок этиши учун ҳам муҳим замин яратади.
Ҳуқуқий маданият – Конституция нормаларининг ҳаётдаги ифодаси
Конституцияда белгиланган нормаларнинг самарадорлиги кўп жиҳатдан жамият аъзоларининг ҳуқуқий онги ва маданиятига боғлиқ. Ҳуқуқий маданият деганда инсоннинг қонунларни билиши, уларга ҳурмат билан муносабатда бўлиши, ўз ҳуқуқ ва мажбуриятларини англаши ҳамда ҳуқуқий қоидаларга онгли равишда амал қилиши тушунилади.
Ҳуқуқий маданият юқори бўлган жамиятда фуқаролар ўз манфаатларини қонун доирасида ҳимоя қилади, ўзгаларнинг ҳуқуқларини ҳурмат қилади, ҳуқуқбузарликларга муросасиз муносабатда бўлади ва ижтимоий муносабатларда масъулиятни ҳис этади. Бу жараёнда оила, таълим муассасалари, маҳалла, оммавий ахборот воситалари ва давлат органларининг ўрни беқиёс. Хусусан, оилада болаларга ёшликдан қонунга ҳурмат, адолат, ҳалоллик ва масъулият туйғуларини сингдириш келажакда ҳуқуқий маданияти юксак авлодни шакллантиришга хизмат қилади.
Янги таҳрирдаги Конституцияда шахсий ҳаёт дахлсизлиги, шахсга доир маълумотларни ҳимоя қилиш ва ахборот олиш билан боғлиқ конституциявий кафолатлар мустаҳкамланган. Бу нормалар рақамли муҳитда инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш учун ҳам муҳим ҳуқуқий асос бўлиб хизмат қилади. Айни пайтда рақамли технологиялардан фойдаланишда ҳар бир фуқаро ўз масъулиятини ҳам англаши зарур: бошқа шахсларнинг шахсий маълумотларини рухсатсиз тарқатмаслик, интернетда ҳақорат ва туҳматдан сақланиш, ишончсиз ахборотни текширмасдан оммалаштирмаслик ҳуқуқий ва ахлоқий маданиятнинг муҳим кўринишларидир.
Конституция – келажак авлодлар олдидаги масъулият
Конституциянинг аҳамиятини фақат бугунги кун билан боғлаб баҳолаш тўғри бўлмайди. У келажак авлодлар учун ҳам ҳуқуқий, сиёсий ва ижтимоий тараққиёт йўналишларини белгилаб берувчи муҳим ҳужжатдир.
Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, Ўзбекистон Республикаси Конституцияси – мамлакатимиз мустақиллиги, давлатчилиги ва демократик тараққиётининг мустаҳкам ҳуқуқий пойдеворидир. Унда халқимизнинг эркин ва фаровон ҳаёт кечириш, инсон қадри улуғланган, қонун устувор бўлган ва адолат қарор топган жамият барпо этиш йўлидаги эзгу мақсадлари мужассам.
Конституцияга ҳурмат – бу мустақилликка ҳурмат, инсон қадрига ҳурмат – бу адолатга ҳурмат, қонун устуворлигига амал қилиш эса фаровон келажак сари ташланган мустаҳкам қадамдир. Бош Қомусимиз бугунги ҳуқуқларимиз кафолати, эртанги кунимизга бўлган ишонч ва келажак авлодлар олдидаги масъулиятимизнинг ҳуқуқий ифодасидир.
А.А.Толипов,
Ўзбекистон Республикаси Жамоат хавфсизлиги университети
Ижтимоий-гуманитар фанлар кафедраси бошлиғи,
социология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), доцент