Ўзбекистон бизнесининг 80 фоизи МЧЖлар ҳисобига тўғри келмоқда
Ўзбекистонда тадбиркорлик субъектларининг асосий қисми масъулияти чекланган жамиятлар шаклида фаолият юритмоқда. Янги статистик маълумотлар мамлакатда бизнес юритишнинг қайси ташкилий-ҳуқуқий шакли кўпроқ танланаётгани, хусусий ва оилавий корхоналарнинг ўрни ҳамда корпоратив сектордаги тенденциялар ҳақида қизиқарли манзарани намоён этмоқда.
Миллий статистика қўмитаси маълумотларига кўра, 2026 йил 1 июль ҳолатига Ўзбекистонда 440,1 мингта тижорат ташкилоти фаолият юритган. Шундан 351 минг 586 таси МЧЖ бўлиб, уларнинг улуши жами тижорат ташкилотларининг 79,9 фоизини ташкил этган.
Бошқача айтганда, мамлакатдаги ҳар 10 та тижорат ташкилотининг қарийб 8 таси МЧЖ шаклида ишламоқда. Тижорат ташкилотларининг ташкилий-ҳуқуқий шакли бўйича таркиби қуйидагича: Масъулияти чекланган жамиятлар — 351 минг 586 та, Хусусий корхоналар — 47 минг 107 тани, Оилавий корхоналар — 37 минг 192 тани, Акциядорлик жамиятлари — 644 тани, бошқа шакллар 3 минг 611 тани ташкил этади.
Бу рақамлар Ўзбекистонда корпоратив бизнеснинг асосий қисми МЧЖ модели атрофида шаклланганини кўрсатмоқда. МЧЖнинг кенг тарқалишини бир нечта иқтисодий омиллар билан изоҳлаш мумкин. Аввало, ушбу ташкилий-ҳуқуқий шакл кичик ва ўрта бизнес субъектлари учун нисбатан қулай. Таъсисчиларнинг жамият мажбуриятлари бўйича жавобгарлиги қонунчиликда белгиланган доирада чеклангани ҳам тадбиркорлик фаолиятини ташкил этишда муҳим омил ҳисобланади.
Бундан ташқари, МЧЖ шакли турли соҳаларда — савдо, хизмат кўрсатиш, ишлаб чиқариш, қурилиш, логистика, IT ва бошқа йўналишларда фаолият юритиш имконини беради. Шу жиҳатдан у бизнесни бошлаш ва кейинчалик уни кенгайтириш учун универсал шакл сифатида намоён бўлмоқда. МЧЖлардан кейин иккинчи ўринда хусусий корхоналар турибди. Уларнинг сони 47,1 мингта, улуши эса 10,7 фоизни ташкил этади. Оилавий корхоналар ҳам тадбиркорлик тизимида сезиларли ўринга эга — 37,2 мингта, яъни жами тижорат ташкилотларининг 8,5 фоизини ташкил этади. Хусусий ва оилавий корхоналарнинг умумий сони 84,3 мингтага яқинлашади. Бу эса кичик бизнеснинг мамлакат иқтисодиётидаги институционал базаси анча кенг эканини англатади.
Эъиборли жиҳат шундаки, акциядорлик жамиятлари сони бор-йўғи 644 та бўлиб, умумий тижорат ташкилотларининг 0,1 фоизини ташкил этмоқда. Бу кўрсаткич бизнес субъектларининг аксарияти учун акциядорлик жамияти шакли мураккаброқ корпоратив бошқарув, капитал бозори механизмлари ва ҳисобдорлик талаблари билан боғлиқ эканини кўрсатувчи омиллардан бири бўлиши мумкин. Шу билан бирга, акциядорлик жамиятлари сонининг камлиги уларнинг иқтисодий аҳамияти паст дегани эмас. Йирик корхоналар, стратегик тармоқлар ва капитал бозори билан боғлиқ субъектлар учун ушбу шакл муҳим аҳамият касб этади.
Ш.Маматуропова,
ЎзА
