Alisher Navoiy asarlarida Amir Temur siymosi: tarixiy haqiqat va badiiy tafakkur
Alisher Navoiy dahosi faqat betakror so‘z san’ati bilan o‘lchanmaydi. Buyuk mutafakkir millat tarixi va davlatchilik poydevorini ham teran mushohada qilgan. Uning o‘ndan ortiq asarlarida Amir Temur siymosi bevosita yoki bilvosita namoyon bo‘ladi. Navoiy Sohibqironni oddiy hukmdor emas, balki millat qudratining yengilmas timsoli sifatida tarannum etadi. Bu bitiklar orqali biz turkiy davlatchilikning eng shonli davrini his qilamiz.
Adabiyotshunos olima Burobiya Rajabovaning yozishicha, ulug‘ shoir o‘z merosida Amir Temur siymosini turli usullarda yodga oladi. Dastlabki yo‘nalishda bevosita maqtovlar va ochiq e’tiroflar ko‘zga tashlanadi. Mutafakkir ulug‘ saltanat asoschisini “shohi islompanoh”, “to‘rt ulus xoni” va “jahon xoni” kabi yuksak maqomlar bilan ulug‘laydi. Ikkinchi usul esa murakkab adabiy yechimga ega. Bunda Navoiy yashirin ishoralar, ya’ni talmeh san’atidan mahorat bilan foydalanadi. Ayniqsa, “Xamsa” dostonlarining muqaddimalarida bu usul yaqqol ko‘rinadi. Sulton Husayn Boyqaroga bag‘ishlangan boblarda Sohibqiron nomi ulug‘vor ohangda tilga olinadi.
Uchinchi yo‘nalishda shoir o‘z fikrlarini boshqa ijodkorlarning qarashlari bilan boyitadi. “Holati Pahlavon Muhammad” asari bunga yorqin dalildir. Navoiy ushbu bitikda ustozining musiqa ilmidagi salohiyatini yuksak baholaydi. Mumtoz musiqaning “saydi g‘azol” yo‘lida kuylangan bayt chuqur tahlilga tortiladi. Unda Husayn Boyqaroning kelib chiqishi Umarshayx orqali bevosita Temurga bog‘lanishi e’tirof etiladi. Bu orqali mutafakkir temuriylar sulolasining asil negizini xalq xotirasida mustahkamlaydi. Olam sadafi bunday durni hech qachon ko‘rmagani alohida ta’kidlanadi.
“Alisher Navoiy ensiklopediyasi”da yozilishicha, Navoiyning “Hayrat ul-abror” dostonida Sohibqiron obrazi yanada kengroq yoritiladi. Navoiy mazkur asarning sakkizinchi maqolatini vafo va ahd mavzusiga bag‘ishlaydi. Ushbu qismda “Ikki vafoliq yor” hikoyati keltiriladi. Bu hikoyatning bosh qahramoni aynan Amir Temurdir. Voqealar Sohibqironning Shimoliy Hindistonni zabt etishi fonida kechadi. Mutafakkir shu orqali kechirimlilik, ahdga sadoqat va vafo kabi xislatlarni tarannum etadi. Bu fazilatlar barcha hukmdorlar uchun asosiy yo‘riqnoma bo‘lishi kerakligi uqtiriladi. Ushbu dostonda Navoiy o‘n uch adolatli hukmdorni nomma-nom sanaydi.
Ilm-fan va ma’rifat targ‘iboti “Farhod va Shirin” dostonida yuqori cho‘qqiga chiqadi. Navoiy shahzoda Abdulfavoris Shohg‘arib Mirzoga qarata pand-nasihat qiladi. Shoir ilm o‘rganishda Mirzo Ulug‘bekni o‘rnak qilib ko‘rsatadi. Ulug‘bek Mirzo matnda “Temurxon naslidin” deya alohida faxr bilan tilga olinadi. Bu orqali Sohibqironga yuksak hurmat ko‘rsatiladi va temuriylarning ilmparvarligi tasdiqlanadi. 1018 yulduz tadqiq qilingan “Ziji Ko‘ragoniy” asari shunchaki paydo bo‘lmagani asoslanadi. “Sab’ai sayyor” dostonida esa Husayn Boyqaroning ikki tomonlama temuriy ekanligi ochiqlanadi.
Navoiy millat tili va adabiyoti rivojini ham bevosita Sohibqiron nomi bilan bog‘laydi. “Muhokamat ul-lug‘atayn” asarida bu haqiqat teran mushohada qilinadi. Hulaguxon zamonidan to Amir Temur davrigacha turkiy tilda yetuk shoirlar chiqmagani aytiladi. Aynan Temur Ko‘ragon va Shohrux Mirzo zamoniga kelib turkiy she’riyat gullab-yashnaydi. Sakkokiy, Atoiy va Gadoiy kabi ijodkorlar shu davrning mevasidir. “Majolis un-nafois” tazkirasida esa Amir Temurning o‘zi ijodkorlar qatorida sanalib, uning so‘z san’atini chuqur tushungani dalillanadi. Sohibqiron she’r yozmasa ham, hikmatli baytlarni o‘z o‘rnida qo‘llay olgan.
Davlatchilik tartib-qoidalari “Munshaot” asaridagi maktublarda yaqqol ko‘rinadi. Navoiy Badiuzzamon Mirzoni otasi Husayn Boyqaroga nisbatan itoatkor bo‘lishga chaqiradi. Masjidi jomelarda har juma xutbasi Amir Temur nomi bilan o‘qilishi eslatiladi. Bu ota-bobolar ruhiga va saltanat asoschisiga bo‘lgan cheksiz ehtirom belgisi edi. Navoiy bu orqali shahzodani siyosiy xatolardan ogohlantiradi. Toki Marokashgacha mulk egallansa ham, otaga qarshi chiqish halokat keltirishini uqtiradi. “Nasoyim ul-muhabbat” tazkirasidagi ma’lumotlar esa Temurning yana bir qirrasini ochadi. Xo‘ja Boyazid, Bobo Sungu kabi avliyolar bilan bog‘liq voqealarda Sohibqironning zakiyligi va madad so‘rashi bayon qilinadi. Unda hukmdorning mardligi va Olloh inoyatini yuksak qadrlashi namoyon bo‘ladi.
Buyuk bobokalonimiz Alisher Navoiyning merosi tarixiy haqiqat va badiiy tafakkurning bebaho xazinasidir. U Amir Temur siymosi orqali o‘zbek davlatchiligining mustahkam poydevorini kelajak avlodlarga ko‘rsatib bergan. Mutafakkir asarlaridagi har bir ishora millat g‘ururini yuksaltirishga xizmat qiladi. Bu bitiklar bugungi avlodni ulug‘ ajdodlarning yaratuvchanlik salohiyatidan ibrat olishga undaydi. Shonli tariximizni teran anglash va undan faxrlanish tuyg‘usi aynan shunday o‘lmas asarlar orqali qalbimizga singadi. Ajdodlar yaratgan buyuk tarix hech qachon unutilmaydi va u hamisha millatimizning yo‘lchi yulduzi bo‘lib qoladi.
Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA
