Миллий мерос посбони: академик Яҳё Ғуломов жасорати
ХХ асрнинг ўрталарида Ўзбекистон ҳудудида кўҳна тарих гувоҳлари – қадимий шаҳристонлар, ноёб қалъалар ва муқаддас обидалар советларнинг хўжалик эҳтиёжлари учун аёвсиз йўқ қилина бошланди. Қўрғонларнинг ҳосилдор тупроғи ўғит сифатида далаларга сочилди, пишиқ ғиштдан қурилган иншоотлар эса қурилиш материаллари учун бузиб ташланди. Вазият шу даражага етдики, ҳатто нуфузли нашрлар ўз саҳифаларида қадимги қўрғонларни бузишнинг ваҳшиёна усулларини тарғиб қила бошлади. Тарихий хотирани йўқотиш хавфи кучайган ана шундай паллада, бутун бир бузғунчи тизимга қарши ўз билими ва қатъиятини қалқон қилган буюк инсон – академик Яҳё Ғуломов майдонга чиқди.
Унинг кураши шунчаки қоғоздаги норозилик эмас, балки ҳар бир ёдгорлик учун олиб борилган ҳаёт-мамот жанги эди. Бунинг ёрқин мисолларидан бири 1960-йилларда Самарқанднинг юраги бўлган Афросиёб ёдгорлиги билан боғлиқ. СССР Йўл қурилиш вазирлиги қадимий шаҳристон ҳудудидан катта транспорт йўлини ўтказиш ҳақида қарор қабул қилганида, бутун бир археология олами хавфсираб қолди. Кўпчилик юқоридан келган буйруққа қарши чиқишдан қўрқиб турган бир вақтда, Яҳё Ғуломов шогирди Инқилоб Ахроров билан биргаликда зудлик билан республика раҳбари Шароф Рашидов номига хат ёзади. Уларнинг илмий асосланган ва кескин мурожаатидан сўнг, Шароф Рашидов шахсан ўзи Самарқандга келади ва вазиятни ўрганади. Натижада, Москванинг қарори бекор қилиниб, минг йиллик Афросиёб вайрон бўлишдан сақлаб қолинади. Бу Яҳё Ғуломовнинг нафақат илмий, балки сиёсий иродага ҳам таъсир ўтказа оладиган улкан обрў-эътиборга эга бўлганини кўрсатади.
Яна бир ҳайратомуз воқеа Фарғона водийсидаги Қува шаҳри билан боғлиқ. Бу ерда VII –VIII асрларга оид ноёб будда ибодатхонаси харобалари ўрнида маҳаллий раҳбарлар ғишт заводи қурилишини бошлаб юборишади. Бу хабар Яҳё Ғуломовга етиб боргач, у дарҳол республика раҳбарияти номига кескин мазмундаги хат йўллайди. Шундан сўнг, Ўзбекистон Компартияси Марказий Қўмитасининг ўша вақтдаги биринчи котиби Нуриддин Муҳитдинов вазирлар ва вилоят раҳбарларидан иборат бутун бир мулозимлар гуруҳи билан Қувага етиб келади. У ёдгорликнинг аҳволини ва ғишт заводининг вайронкор фаолиятини ўз кўзи билан кўриб, ҳамроҳларига қарата: “Ахир бу бизнинг тарихий меросимизку!” дея алам билан хитоб қилади. Ўша ернинг ўзидаёқ уч кун муддат ичида завод фаолиятини тўхтатиш ва уни кўчириш ҳақида буйруқ берилади. Бу Яҳё Ғуломовнинг биргина мурожаати миллат тақдири учун қанчалик катта аҳамият касб этганини кўрсатувчи ёрқин лавҳадир.
Афсуски, бундай бузғунчиликлар фақат Афросиёб ва Қува билан чекланмаган. Тарихчи Олимжон Канимкуловнинг маълумот беришича, Яҳё Ғуломовнинг ёзишмалари ва илмий асарларида бутун республика бўйлаб ёдгорликларга қилинган тажовузлар ҳақида кўплаб аччиқ далиллар мавжуд. Шаҳрисабздаги жаҳонга машҳур Оқсарой обидасини бир тракторчи пишиқ ғишти учун динамит билан портлатмоқчи бўлади. Бухоро яқинидаги Қоровулбозорда жойлашган XVI асрга оид работ ҳам аҳоли томонидан ғишт учун бутунлай вайрон қилинади. Термиз яқинидаги Ҳаким Термизий мақбарасининг бир қисми маҳаллий идоралар томонидан бузиб олиб кетилади. Бу рўйхатни узоқ давом эттириш мумкин. Яҳё Ғуломов буларнинг ҳар бири учун курашди, юқори идораларга тинимсиз хатлар ёзди, матбуотда чиқишлар қилди ва кўпинча ёлғиз ўзи бутун бир амалдорлар тизимига қарши турди.
Унинг кураши замирида тарихга, ўтмишга бўлган чуқур ҳурмат ва масъулият ҳисси ётарди. У тарихий ёдгорликларни узоқ тарихимиз ва бой маданиятимизнинг жонли гувоҳи деб биларди. Шу сабабли у нафақат реактив кураш, яъни бузилаётган обидаларни қутқариш билан, балки проактив фаолият – халқнинг ўзида тарихий меросга нисбатан ҳурматни тарбиялаш билан ҳам шуғулланди. 1930-йиллардан бошлаб у ўнлаб газета ва журналларда халқчил тилда мақолалар ёзиб, оддий одамларга ўзлари яшаб турган замин нақадар буюк тарихга эга эканлигини тушунтиришга ҳаракат қилди. Бу унинг маърифатпарварлик фаолияти эди ва айнан шу саъй-ҳаракатлар туфайли кўплаб ёдгорликлар аҳолининг ўзи томонидан асраб қолинган.
Яҳё Ғуломовнинг буюклиги нафақат унинг илмий кашфиётлари ёки ёдгорликлар учун курашида, балки унинг инсоний фазилатларида ҳам яққол кўринади. У ўзи асос солган миллий археология мактабининг ўнлаб вакиллари учун нафақат устоз, балки ғамхўр ота ҳам эди.
Хулоса қилиб айтганда, академик Яҳё Ғуломовнинг номи Ўзбекистон тарихига нафақат буюк олим ва миллий археология асосчиси сифатида, балки энг мураккаб ва зиддиятли даврда миллат хотирасини, унинг моддий гувоҳларини йўқ бўлиб кетишдан сақлаб қолган фидойи посбон сифатида зарҳал ҳарфлар билан ёзилган. Унинг жасорати бўлмаганида, бугун биз фахрланадиган кўплаб обидалар ўрнида, эҳтимол, фақат текис далалар ёки саноат корхоналари бўлар эди. Унинг ҳаёти – ўз халқининг ўтмиши учун ҳеч нарсадан қўрқмай курашган ҳақиқий зиёлининг ибрат намунасидир.
Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА
