Янги Ўзбекистоннинг бош мезони: “Одил судлов – 2030” стратегияси нималарни ўзгартиради?
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2026 йил 14 августдаги тарихий фармони билан тасдиқланган “Одил судлов – 2030” стратегияси мамлакатимиз суд-ҳуқуқ тизимида туб бурилиш ясашга қаратилган муҳим дастуруламал ҳужжатга айланди.
Ушбу стратегиянинг энг концептуал ва марказий йўналишларидан бири – “Кафолатланган адолат” бандидир. Хўш, бу банд ўзида қандай мақсадларни мужассам этган ва у яқин келажакда оддий фуқаролар ҳаётида қандай акс этади?
ЎзА мухбирига ушбу масаланинг мазмун-моҳияти юзасидан жиноят ишлари бўйича Урганч туман судининг раиси Иномжон Усманов қуйидагиларни гапириб берди.
– Адолат энг аввало давлатчиликнинг мустаҳкам пойдевори бўлиши лозим. “Кафолатланган адолат” тамойилининг туб негизида инсон қадри ва қонун устуворлиги ётади. Ушбу концепция судни шунчаки жазоловчи ёки низоларни ҳал қилувчи давлат органи эмас, балки фуқароларнинг бузилган ҳуқуқларини тиклайдиган, адолатни қарор топтирадиган энг ишончли ва холис даргоҳга айлантиришни кўзда тутади. Стратегияда белгиланганидек, ҳар бир инсон, унинг ижтимоий келиб чиқиши, молиявий аҳволи ёки мансаб мавқеидан қатъи назар, қонун ва суд олдида тенгдир. Бу тенглик эса давлат томонидан юз фоиз кафолатланиши шарт.
Ушбу йўналиш доирасида амалга оширилиши белгиланган устувор вазифаларни қуйидаги асосий блокларга ажратиш мумкин:
Биринчидан, суд ҳокимиятининг чинакам мустақиллиги ва судьялар дахлсизлиги Адолатни таъминлашнинг биринчи ва энг муҳим шарти – суднинг мустақиллигидир. Стратегияда судьялар фаолиятига ҳар қандай шаклда аралашиш, уларга босим ўтказиш ҳолатларининг олдини олиш бўйича қатъий ва муросасиз механизмлар жорий этилиши белгиланган. Судьяларни танлаш ва лавозимга тайинлаш жараёнида инсон омили минималлаштирилиб, очиқлик ва шаффофликни таъминловчи тизим яратилади. Судья ўз қарорини фақат ва фақат қонунга ва ички ишончига таянган ҳолда қабул қилиши учун унга тўлиқ иқтисодий ҳамда ҳуқуқий хавфсизлик кафолатлари тақдим этилади.
Иккинчидан, “Рақамли одил судлов” – шаффофлик ва тезкорлик гарови “Кафолатланган адолат” бандининг энг инновацион қисмларидан бири суд жараёнларини чуқур рақамлаштириш билан боғлиқ. Ишларни судьялар ўртасида тақсимлашдан бошлаб, суд қарорларини ижрога қаратишгача бўлган барча босқичларда сунъий интеллект ва “Big Data” технологияларини кенг қўллаш кўзда тутилган. Бу эса ўз навбатида бюрократик тўсиқларни бартараф этади, қоғозбозликни қисқартиради ва энг асосийси, коррупциявий хавф-хатарларнинг олдини олади. Фуқаролар ўз ишларининг кўрилиши жараёнини реал вақт режимида кузатиб бориш имкониятига эга бўлади.
Учинчидан, “Xabeas korpus” институтини янги босқичга олиб чиқиш инсон эркинлиги ва шахс дахлсизлиги даражасини ошириш мақсадида тергов устидан суд назорати янада кучайтирилади. Стратегияга мувофиқ, қамоққа олиш, уй қамоғи, тинтув ўтказиш ва бошқа процессуал мажбурлов чоралари фақатгина суднинг асослантирилган ва қатъий рухсати билан амалга оширилиши таъминланади. Тергов жараёнида инсон ҳуқуқлари бузилишининг ҳар қандай кўринишига қарши суднинг ваколатлари кескин кенгайтирилади. Бу оқлов ҳукмларининг кўпайишига ва тергов органлари масъулиятининг ошишига хизмат қилади.
Тўртинчидан, одил судловнинг ҳамма учун очиқ ва эришарли бўлиши Жамиятнинг ижтимоий ҳимояга муҳтож қатламлари, хусусан, кам таъминланган фуқаролар, аёллар ва ёшлар учун давлат ҳисобидан бепул ҳуқуқий ёрдам кўрсатиш кўлами кенгайтирилади. Чекка ҳудудларда яшовчи аҳоли учун мобил суд мажлисларини ўтказиш ва онлайн мурожаатлар тизимини соддалаштириш орқали одил судловга эришиш даражаси оширилади. Ҳар бир фуқаро ўз ҳуқуқларини ҳимоя қилиш учун моддий ёки географик тўсиқларга дуч келмаслиги тизимли равишда ҳал этилади.
Бешинчидан, Суд қарорлари ижросининг муқаррарлиги Адолат суднинг қонуний қарори чиқиши билан эмас, балки ўша қарорнинг ҳаётда тўлиқ ижро этилиши билан якунига етади. Шу боис, "Кафолатланган адолат" йўналишида суд ҳужжатлари ижросини таъминлашнинг янги, таъсирчан ва тезкор механизмларини ишлаб чиқишга алоҳида урғу берилган. Ижро тизимини такомиллаштириш орқали фуқаролар ва тадбиркорларнинг бузилган ҳуқуқларини реал тиклаш кафолатланади.
“Бундан кўзланаётган марралар нималардан иборат?” – деган ҳақли савол туғилиши табиий.
"Одил судлов – 2030" стратегиясининг мазкур йўналиши 2030 йилга бориб қатор аниқ ва ўлчанадиган натижаларни бериши кутилмоқда:
Аҳоли ва тадбиркорларнинг суд тизимига бўлган ишончи кўрсаткичини халқаро стандартлар даражасига, яъни 80-90 фоизга етказиш, Ўзбекистоннинг халқаро рейтинг ва индекслардаги, хусусан, "Қонун устуворлиги индекси"даги ўрнини сезиларли даражада яхшилаш ҳамда кучли элликталик давлатлар қаторига кириш, медиация ва низоларни судгача ҳал қилиш механизмларини кенг жорий этиш орқали судларнинг иш юкламасини кескин камайтириш ва сифатни ошириш асосий кўзланган мақсадлардир.
Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, Президентимиз томонидан тасдиқланган мазкур фармон ва ундаги "Кафолатланган адолат" тамойили Янги Ўзбекистонда қонун устуворлигини таъминлашнинг янги даврини бошлаб берди. Бу ислоҳотлар фақатгина ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар ёки судлар учун эмас, балки ҳар бир Ўзбекистон фуқаросининг тинч, хавфсиз ва адолатли жамиятда яшашини кафолатлаш учун хизмат қилади. Вазифа эса битта ушбу стратегияда белгиланган юксак мақсадларни қоғоздан амалиётга, ҳақиқий ҳаётга тўлиқ кўчиришдир.
Аҳмаджон Шокиров ёзиб олди, ЎзА
