Ilm va g‘oya birlashib, iqtisodiy samaraga aylandi
Buxorolik tadqiqotchi gaz uzatish agregatlari samaradorligini oshiradigan yechim ishlab chiqdi. Ba’zan katta iqtisodiy samara beradigan g‘oyalar katta gaplardan emas, balki yillar davomida olib borilgan izlanish, laboratoriyadagi mashaqqatli tajribalar va muammoning yechimini topishga bo‘lgan qat’iy intilishdan tug‘iladi. Ilmning haqiqiy qiymati qog‘ozda qolib ketmasdan, ishlab chiqarishga kirib borishi, inson mehnatini yengillashtirishi, xarajatni kamaytirib, tizim samaradorligini oshirishidadir
Bugun O‘zbekistonda ilm-fan va ishlab chiqarish o‘rtasidagi bog‘liqlikni kuchaytirish, ilmiy ishlanmalarni amaliyotga joriy etish, yosh tadqiqotchilar uchun keng imkoniyatlar yaratish davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biriga aylanmoqda. Davlat rahbari tashabbusi bilan ilmni iqtisodiyotning real ehtiyojlari bilan uyg‘unlashtirish, innovatsion g‘oyalarni qo‘llab-quvvatlash va “ilm — innovatsiya — ishlab chiqarish” zanjirini mustahkamlashga alohida e’tibor qaratilmoqda. Buxoro davlat texnika universitetida olib borilayotgan navbatdagi ilmiy izlanish ana shu yondashuvning amaliy natijalaridan biridir.
Universitet tadqiqotchisi Alixan Umarov bugungi kunda neft-gaz sohasi uchun dolzarb bo‘lgan masala — moylarning termooksidlanishi va destruksiyasining oldini olish bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar olib bormoqda. Bir qarashda bu masala tor texnik yo‘nalishdek tuyulishi mumkin. Aslida esa uning ortida butun bir tarmoqning barqarorligi, energiya samaradorligi va iqtisodiy tejamkorlik masalasi turibdi.
Neft-gaz konlarida hamda magistral gaz quvurlarida qo‘llaniladigan kompressor agregatlari gazni uzatish tizimining muhim bo‘g‘ini hisoblanadi. Ularning uzluksiz va ishonchli ishlashi gaz ta’minoti barqarorligi uchun katta ahamiyatga ega. Shuning uchun mazkur agregatlarda qo‘llaniladigan moylarning holati, ularning yuqori harorat va uzoq muddatli ish jarayonida o‘z xususiyatlarini qay darajada saqlashi alohida ahamiyat kasb etadi.
Tadqiqotning asosiy maqsadi ham aynan shu — kompressor agregatlari konstruksiyasini takomillashtirish orqali ularning samaradorligi va ishonchliligini oshirish. Alixan Umarov o‘z tadqiqotlarini faqat nazariy mulohazalar bilan cheklab qo‘ymadi. Izlanishlar Gazli gazni qayta ishlash zavodi hamda “Gazli magistral gaz quvurlari” boshqarmasi bilan hamkorlikda olib borildi. Tajribalar bevosita mazkur tashkilotlarda o‘tkazilib, ilmiy ishlanmaning maxsus maketi ham tayyorlandi.
Bu esa tadqiqotning amaliy ahamiyatini yanada oshiradi. Chunki ishlab chiqarishdagi haqiqiy jarayonni ko‘rmasdan, uning muammolarini to‘liq anglash qiyin. Laboratoriyada olingan natijani real ish sharoitida sinab ko‘rish esa har qanday ilmiy ishlanmaning hayotchanligini belgilab beradi. Shu nuqtai nazardan qaraganda, universitet, ilmiy tadqiqotchi va ishlab chiqarish korxonalari o‘rtasidagi hamkorlik e’tiborga molik.
Tadqiqot jarayonida laboratoriya sharoitida moylar tahlil qilinib, ularning holati va agregat ish jarayoniga ta’siri chuqur o‘rganildi. O‘tkazilgan tajribalar natijasi esa e’tiborga molik raqamlarni namoyon etdi. Konstruksiyani takomillashtirish orqali kompressor agregatining ish samaradorligini 6–7 foizga oshirish mumkinligi aniqlangan. Bir qarashda 6–7 foiz katta ko‘rsatkichdek tuyulmasligi mumkin. Ammo yirik neft-gaz tarmog‘ida uzoq muddat va yuqori yuklamada ishlaydigan agregatlar haqida gap ketganda, bunday samaradorlik qo‘shimcha energiya tejamkorligi, ish unumdorligi va iqtisodiy manfaatga aylanadi.
Yana bir jihat esa bundan ham ta’sirli. Tadqiqotda taklif etilayotgan takomillashtirilgan konstruksiya agregatning ta’mirga bo‘lgan ehtiyojini 90 foizgacha kamaytirish imkonini berishi qayd etilmoqda. Demak, gap faqat agregatni biroz samaraliroq ishlatish haqida emas. Gap uning xizmat muddatini uzaytirish, texnik xizmat va ta’mir xarajatlarini kamaytirish, ishlab chiqarishdagi majburiy tanaffuslarni qisqartirish imkoniyati haqida ketmoqda.
Bugun ilm-fanga munosabat o‘zgarmoqda. Ilmiy maqola, dissertatsiya yoki laboratoriyadagi natijaning o‘zi yetarli emas. Uning amaliyotga qanday ta’sir ko‘rsatishi, iqtisodiyotga qanday naf keltirishi, ishlab chiqarishda qaysi muammoni hal qilishi muhim. Alixan Umarovning tadqiqotida ham ana shu jihat yaqqol ko‘rinadi. Yangi ishlanma neft-gaz sohasida foydalaniladigan kompressor agregatlarining samaradorligi va ishonchliligini oshirish, ulardan foydalanish xarajatlarini kamaytirish, texnik xizmat ko‘rsatish jarayonini takomillashtirishga xizmat qilishi mumkin. Bunday natija, ayniqsa, gaz uzatish tizimi kabi uzluksiz ishlashni talab qiladigan strategik tarmoq uchun muhim.
Buxoro azaldan ilm-ma’rifat va tafakkur maskani sifatida tanilgan. Bugun esa bu an’ana zamonaviy texnika, muhandislik va innovatsion texnologiyalar bilan uyg‘unlashib, yangi mazmun kasb etmoqda.
Buxoro davlat texnika universitetida olib borilayotgan bunday tadqiqotlar hududda ilm-fanning ishlab chiqarish bilan tobora yaqinlashayotganidan dalolat beradi. Eng muhimi, tadqiqot natijasi faqat bir laboratoriya yoki bir universitet doirasida qolib ketmasligi kerak. Uni ishlab chiqarishga joriy etish, sanoat korxonalarida sinovdan o‘tkazish va samaradorligini yanada oshirish uchun yangi bosqichdagi hamkorlik zarur.
Zero, bugun bir tadqiqotchining ilmiy g‘oyasi ertaga butun bir tarmoqda millionlab mablag‘larni tejash, texnik jarayonlarni takomillashtirish va ishonchlilikni oshirishga xizmat qilishi mumkin.
Davlat rahbari tashabbusi bilan yurtimizda ilm-fanni rivojlantirish, oliy ta’lim muassasalari ilmiy salohiyatini oshirish, tadqiqotchilarni qo‘llab-quvvatlash va ilmiy ishlanmalarni ishlab chiqarishga joriy etishga keng yo‘l ochilmoqda. Bu e’tiborning mazmun-mohiyatini aynan shunday natijalarda ko‘rish mumkin: olim yoki tadqiqotchi muammoni o‘rganadi, uning ilmiy yechimini taklif qiladi, ishlab chiqarish bilan hamkorlikda sinaydi va natijada iqtisodiy samara berishi mumkin bo‘lgan yangi texnologiya yuzaga keladi.
6–7 foiz qo‘shimcha samara, 90 foizgacha kamayishi mumkin bo‘lgan ta’mir ehtiyoji — bu shunchaki raqamlar emas. Bu ilmning ishlab chiqarishga aylantirishi mumkin bo‘lgan real imkoniyatidir.
Bugun Buxoroda yaratilgan bu kabi innovatsion yechimlar bir haqiqatni yana bir bor namoyon etmoqda: ilmga sarmoya kiritilgan joyda yangi g‘oya tug‘iladi, yangi g‘oya esa ishlab chiqarishga kirib borsa, iqtisodiy samaraga aylanadi.
Eng muhimi, bugun laboratoriyada yaratilgan yechim ertaga magistral gaz quvurlari bo‘ylab uzatilayotgan energiyaning har bir birligida o‘z samarasini namoyon qilishi mumkin. Ilmning qudrati ham ana shunda — bir insonning izlanishi butun bir tarmoqning imkoniyatlarini kengaytirishi mumkin.
Zarif Komilov, O‘zA muxbiri
