Huquqbuzarlik sodir etilishining psixologik omillari

Jamiyatda huquq-tartibotni ta’minlash va huquqbuzarliklarning oldini olish faqat huquqiy choralar bilan cheklanmaydi. Bu jarayon, avvalo, inson shaxsi, uning ichki kechinmalari, xulq-atvori, qadriyatlari va ijtimoiy muhit bilan munosabatini chuqur o‘rganishni talab etadi.

Zero, huquqbuzarlik nafaqat tashqi ijtimoiy-iqtisodiy omillar, balki shaxsning psixologik holati, emotsional barqarorligi, o‘zini nazorat qilish qobiliyati va huquqiy ongi bilan ham bevosita bog‘liq.

Huquqbuzarlikka moyillik, odatda, shaxsdagi g‘ayriijtimoiy xulq-atvor, qonun va axloqiy me’yorlarga nisbatan salbiy munosabat hamda ichki nazorat mexanizmlarining zaiflashuvi orqali namoyon bo‘ladi. Ayrim hollarda tez asabiylashish, keskin ta’sirchanlik, rashk, qasd olishga moyillik, befarqlik yoki ijtimoiy mas’uliyat hissining pastligi kabi omillar huquqbuzarlikka turtki bo‘lishi mumkin.

Shu nuqtai nazardan, mazkur masalani o‘rganish faqat sodir etilgan qilmish sabablarini tahlil qilish bilan cheklanmaydi. Bu, avvalo, shaxs xulqidagi salbiy og‘ishlarni o‘z vaqtida aniqlash, profilaktik choralarni to‘g‘ri belgilash va ijtimoiy moslashuvni ta’minlash orqali huquqbuzarliklarning oldini olishga xizmat qiladi.

Mutaxassislar ta’kidlashicha, huquqbuzarliklar ko‘p hollarda shaxsdagi g‘ayriijtimoiy xulq-atvor, qonun va axloqiy me’yorlarga nisbatan salbiy munosabat hamda o‘zini nazorat qilish qobiliyatining zaifligi bilan bog‘liq. Tez asabiylashish, keskin qaror qabul qilish, rashk, qasd olishga moyillik yoki ijtimoiy mas’uliyat hissining pastligi kabi omillar huquqbuzarlikka turtki bo‘lishi mumkin.

Shu bilan birga, stress holati ham muhim psixologik omillardan biri hisoblanadi. Turli bosimlar, nizoli vaziyatlar yoki iqtisodiy qiyinchiliklar insonda asabiylik va impulsivlikni kuchaytirib, uning o‘zini nazorat qilish qobiliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bu esa ayrim hollarda huquqqa zid xatti-harakatlarga olib kelishi mumkin.

Tahlillarga ko‘ra, huquqbuzarlik sodir etishga moyil shaxslarni shartli ravishda bir nechta toifaga ajratish mumkin. Birinchi toifadagi shaxslarda agressiya, hissiy beqarorlik va ijtimoiy me’yorlarga nisbatan bepisand munosabat ustunlik qiladi. Bunday holatlar ko‘pincha o‘smirlik davridagi tarbiya va oilaviy muhit bilan bog‘liq bo‘ladi.

Ikkinchi toifadagi shaxslarda esa emotsional beqarorlik, tashqi ta’sirlarga tez beriluvchanlik va huquqiy ongning yetarli shakllanmaganligi kuzatiladi. Temperament xususiyatlari ham bu jarayonga ta’sir ko‘rsatadi. Ayrim insonlarda impulsivlik kuchli bo‘lsa, boshqalarida ichki xavotir va ruhiy bosim ustun bo‘lishi mumkin.

Uchinchi toifadagi shaxslarda huquqbuzarlik, odatda, muayyan vaziyat ta’sirida sodir etiladi. Masalan, ruhiy zo‘riqish, iqtisodiy qiyinchilik yoki tashqi bosim bunday holatlarga sabab bo‘lishi mumkin.

Shuningdek, noqulay oilaviy muhit, salbiy ijtimoiy guruhlar ta’siri, tez boyishga intilish kabi omillar ham huquqbuzarlik xavfini oshiradi. Ayniqsa, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashga muhtoj shaxslarda va jazoni o‘tab chiqqanlarda psixologik barqarorlik muammolari saqlanib qolishi mumkin.

Mutaxassislar fikricha, huquqbuzarliklarning oldini olishda shaxsning psixologik xususiyatlarini inobatga olgan holda ish olib borish muhim. Individual yondashuv, profilaktik chora-tadbirlar va aholining huquqiy madaniyatini oshirish bu borada samarali natija beradi.

Dilnoza BARLIBAEVA,
Adliya vazirligi huzuridagi Qonunchilikni tahlil qilish 
va tartibga solish ta’sirini baholash instituti bosh maslahatchisi