Эркин сўз — юртнинг маънавий таянчи

Мустақиллик — инсонга ўз тақдирини ўзи белгилаш ҳуқуқинигина эмас, ўз сўзига эга бўлиш, фикрини эркин ифода этиш, жамият ҳаётида дахлдорлик туйғуси билан яшаш имконини ҳам берган улуғ неъмат. Шу боис юртимиз истиқлолининг 35 йиллиги арафасида сўз эркинлиги ва журналистика ҳақида фикр юритиш — шунчаки касбимиз хусусида мулоҳаза юритиш эмас, балки босиб ўтилган йўлни сарҳисоб қилиш, бугунги имкониятларни баҳолаш ва эртанги вазифаларни белгилаш демакдир.

Жиззах шаҳридаги Шароф Рашидов номидаги ахборот-кутубхона ресурс марказида бўлиб ўтган давра суҳбатида ана шу жиҳатлар хусусида атрофлича фикр юритилди. Ўзбекистон Журналистлар уюшмаси Жиззах вилояти бўлими ташаббуси билан Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси Жиззах вилояти бўлими ҳамкорлигида ташкил этилган маънавий-маърифий тадбир “Ягона Ватан, ягона халқ бўлиб, янги ҳаёт ва келажак яратамиз!” бош ғояси остида ўтказилди.

“Мустақиллик — сўз эркинлиги ва очиқ жамият кафолати” деб номланган давра суҳбатида марказий ва маҳаллий оммавий ахборот воситалари вакиллари, журналист ва блогерлар, шоир ва ёзувчилар, фахрий қалам соҳиблари ҳамда жамоатчилик фаоллари иштирок этишди.

Тадбирни Ўзбекистон Журналистлар уюшмаси Жиззах вилояти бўлими раиси Абдужалол Қаюмов бошқариб борди.

Мулоқот аввалидаёқ муҳим бир ҳақиқат ўртага ташланди: сўз эркинлиги ҳақида гапириш — фақат журналистика ҳақида гапириш эмас. Бу жамиятнинг маънавий қиёфаси, инсоннинг ўз фикрини эркин баён этиш ҳуқуқи, давлат ва халқ ўртасидаги ишонч, очиқ мулоқот маданияти ҳақида сўз юритишдир.

Дарҳақиқат, мустақиллик йилларида мамлакатимизда журналистика ва оммавий ахборот воситаларининг жамият ҳаётидаги ўрни тобора ортиб бормоқда. Бугун ахборот олиш, излаш ва тарқатиш ҳуқуқи конституциявий кафолатлар билан мустаҳкамланган. Оммавий ахборот воситалари эркинлиги, уларнинг ахборотни излаш, олиш, ундан фойдаланиш ва тарқатиш ҳуқуқи давлат томонидан кафолатланиши, цензурага йўл қўйилмаслиги каби қоидалар эркин матбуотнинг мустаҳкам ҳуқуқий пойдеворини яратмоқда.

Бироқ эркинликнинг ўзи кифоя эмас. Уни қандай фойдаланиш масаласи ҳамиша кун тартибида туради. Зеро, қалам эркин бўлгани билан унинг ҳаракатида инсон тақдири, жамият ишончи ва Ватан манфаати борлигини унутмаслик керак.

Давра суҳбатида журналист Сайёра Бўронованинг “Журналистнинг жамиятдаги ўрни: журналистика — кеча, бугун ва эртага” мавзусидаги маърузаси ҳам шу жиҳатдан эътиборли бўлди. Унда журналистиканинг кечаги тажрибаси, бугунги имкониятлари ва эртанги вазифалари, ёш журналистлар учун уюшма қошидаги “Маҳорат” мактаби хусусида фикр юритилди.

Аслида, журналистика бир жойда турмайди. У жамият билан бирга ўзгаради. Технология тараққий этгани сайин унинг имкониятлари кенгаяди, аммо масъулияти ҳам шунга яраша ортиб боради.

[gallery-31011]

Бу ҳақиқат адабиёт ва журналистика ҳамкорлигига бағишланган мулоқотда ҳам ўз аксини топди. Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси Жиззах вилояти бўлими раиси Меҳрибон Абдураҳмонова журналистика ва адабиётнинг муштарак мақсади — инсон ва жамият маънавиятини юксалтириш эканини таъкидлади.

Журналист воқеликнинг юзини тезкор ва таҳлилий кўрсатади. Шоир ва ёзувчи эса инсон қалбининг туб-тубида кечаётган туйғуларни сўзга айлантиради. Бири жамиятнинг бугунги нафасини акс эттирса, бири унинг маънавий оламини кашф этади. Шу маънода, икки ижодий уюшманинг ҳамкорлиги оддий ташкилий тадбир эмас, балки маънавий эҳтиёждир.

Давра суҳбатида асосий эътибор эса мустақиллик йилларида Ўзбекистонда сўз эркинлиги ва оммавий ахборот воситалари фаолиятида юз берган ўзгаришлар, журналистнинг бугунги масъулияти ва эртанги вазифаларига қаратилди.

Абдужалол Қаюмов ўз маърузасида мустақилликнинг мазмун-моҳиятини сўз эркинлиги билан боғлар экан, жумладан шундай деди:

— Мустақиллик — бу фақат давлат мустақиллиги эмас. Мустақиллик — инсоннинг фикри мустақиллиги, тафаккур эркинлиги, ўзлигини англаши, ўз сўзига эга бўлиши учун имкониятдир. Шу маънода сўз эркинлиги мустақилликнинг маънавий устунларидан биридир. Аммо ҳар қандай ҳуқуқ каби бу эркинлик ҳам масъулият билан уйғун бўлмоғи лозим.

Ахборот асрида хабарни биринчи бўлиб тарқатиш осонлашди. Бир неча дақиқа, баъзан бир неча сония ичида ахборот минглаб, ҳатто миллионлаб аудиторияга етиб боради. Аммо тезкорлик билан ҳақиқат ўртасидаги масофа қисқаргани йўқ. Аксинча, бугун ҳақиқатни текшириш, манбани аниқлаш, воқеага холис баҳо бериш ҳар қачонгидан ҳам муҳим. Чунки ёлғон ахборот ростидан ҳам тезроқ тарқалади. Шу боис замонавий журналистика олдида турган асосий вазифа фақат “биринчи бўлиш” эмас. Энг муҳими — тўғри бўлиш.

Журналист тезкор бўлиши керак, аммо шошма-шошарликка берилмаслиги лозим. Холис бўлиши керак, аммо жамиятдаги муаммоларга бефарқ қарамаслиги шарт. Танқидий фикрлаши керак, аммо воқеликни бир томонлама талқин қилмаслиги даркор.

Ана шу нозик мувозанат касбнинг ҳақиқий маҳоратини белгилайди.

Бугун журналистнинг энг катта бойлиги унинг қалами ёки камераси эмас, аудитория ишончидир. Нотўғри хабарни тузатиш мумкин. Хато мақолани қайта таҳрирлаш мумкин. Аммо журналистга бўлган ишонч йўқолса, уни қайта тиклаш ниҳоятда мушкул. Шунинг учун эркин сўзнинг қадри унинг баланд овозида эмас, ҳақиқатга қанчалик яқинлиги ва жамиятга қанчалик наф келтираётганида намоён бўлади. Бугун давлат органлари фаолиятида очиқлик ва ахборот хизматларининг роли ортиб бораётгани ҳам бежиз эмас. Жамиятда саволлар кўпайган сари уларга жавоб бериш маданияти ҳам юксалиши керак. Журналист эшитганини эмас, текширганини ёритиши, давлат органи эса ахборотни яширишга эмас, қонун доирасида тушунтиришга интилиши лозим. Очиқ жамиятнинг куч-қудрати ҳам шунда.

Журналист савол беради. Жавоб олинади. Жамоатчилик эшитади. Масала муҳокама қилинади. Камчилик аниқланса, уни бартараф этишга ҳаракат қилинади. Натижада эса жамият ютади. Демак, танқидни душманлик эмас, тараққиётга хизмат қиладиган механизм сифатида қабул қилиш маданиятини шакллантириш ҳам журналистика олдида турган муҳим вазифалардан биридир.

Айни пайтда ахборот маконини интернет, ижтимоий тармоқлар ва рақамли платформаларсиз тасаввур этиб бўлмайди. Энди журналистнинг аудиторияси фақат газета ўқувчиси ёки телеэкран томошабини билан чекланмайди. Бир хабар бир вақтнинг ўзида турли платформаларда тарқалади, турли тилларда талқин қилинади, турли нуқтаи назарлар билан баҳоланади. Бу жараён журналистдан янги кўникмаларни талаб қилмоқда.

Айниқса, сунъий интеллект ва автоматлаштирилган контент даврида журналистнинг ўрни ҳақида турли фикрлар айтилмоқда. Аммо бир ҳақиқат аниқ: технология журналистнинг иш услубини ўзгартириши мумкин, лекин унинг маънавий масъулиятини ўз зиммасига ололмайди.

Технология матн яратиши мумкин. Аммо инсон дардини ҳис қилиш, воқеанинг ижтимоий аҳамиятини англаш, ҳақиқат ва уйдирма ўртасидаги чегарани ажратиш, жамият кайфиятини сезиш — булар журналистнинг касбий ва инсоний салоҳиятига боғлиқ. Шу боис эртанги журналист фақат қалам соҳиби эмас. У таҳлилчи, факт текширувчиси, медиатехнолог ва энг муҳими, жамият ишончини оқлайдиган масъулиятли шахс бўлиши керак.

Бу борада Ўзбекистон Журналистлар уюшмасининг вазифалари ҳам салмоқли. Уюшма журналистларни бирлаштириш билан чекланиб қолмасдан, уларнинг ҳуқуқий ва касбий манфаатларини ҳимоя қиладиган, ёш журналистларга устозлик қиладиган, тажрибали қалам соҳибларининг ижодий мактабини асраб-авайлайдиган, замонавий журналистика талабларига мос маҳорат майдонини яратадиган маскан бўлиши зарур. Айниқса, Жиззах журналистикасида ўз мактабини яратган фахрий қалам соҳиблари тажрибаси бебаҳо хазинадир. Уларнинг босиб ўтган йўли — ёш журналист учун тайёр сабоқ. Уларнинг хатолари — огоҳлантириш, ютуқлари — ибрат, касбга садоқати эса маънавий меросдир. Шу боис устоз ва шогирд ўртасидаги мулоқотни кучайтириш бугунги куннинг муҳим вазифаларидан бири бўлиб қолмоқда. Зеро, тажриба китобдан ўқилмайди — у инсондан инсонга ўтади.

Мустақилликнинг 35 йиллиги арафасида журналистика ҳақида гапирар эканмиз, яна бир саволни ўзимизга беришимиз керак: Бизга берилган сўз эркинлигидан қандай фойдаланяпмиз? Бу саволнинг жавоби ҳар бир қалам соҳибининг фаолиятида, ҳар бир мақоласида, ҳар бир эфир ва хабарининг мазмунида кўринади.

Эркин матбуотнинг кучини унинг шов-шуви эмас, жамиятга берган фойдаси белгилайди.

Кучли журналистика одамларни чалғитмайди — ўйлантиради. Жамиятни бўлмайди — бирлаштиради. Муаммони яширмайди — унинг ечимига туртки беради. Ҳақиқатни безаб кўрсатмайди — уни борича, холис ва далиллар асосида намоён этади. Мустақиллик бизга ана шу имкониятни берди. Энди бу имкониятни мазмун билан тўлдириш — бизнинг вазифамиз.

Жиззахдаги давра суҳбатида янграган фикрлар, билдирилган мулоҳазалар ва самимий мулоқотлар бир нуқтада туташди: эркин сўзнинг қадри уни айтиш ҳуқуқидагина эмас, уни айтаётган инсоннинг виждони, билими ва масъулиятидадир. Шунда сўз оддий ахборотдан фикрга айланади. Фикр эса жамиятни ҳаракатга келтиради. Жамият ҳаракатга келган жойда тараққиёт бошланади. Шу маънода, мустақилликнинг маънавий қудратини юксалтиришда эркин ва масъулиятли журналистиканинг ҳам ўз ўрни бор. Халқнинг овозини эшитиш, унинг дардини кўрсатиш, ютуқларини холис ёритиш, одамларнинг эртанги кунга ишончини мустаҳкамлайдиган сўз айтиш — бугунги журналистнинг энг улуғ вазифаларидан биридир.

Эркин сўз — катта имконият;

Эркин сўз — катта масъулият;

Эркин сўз — очиқ жамиятнинг юраги.

Унинг зарби ҳақиқат билан уйғун урса, жамиятда ишонч кучаяди, одамлар фикри эшитилади, муаммолар яширилмайди, тараққиёт учун янги йўллар очилади.

Мустақилликнинг 35 йиллиги арафасида Жиззахда ўтказилган бу давра суҳбати ҳам ана шу эзгу мақсадга хизмат қилди. Энг муҳими, унда айтилган фикрлар тадбир залида қолиб кетмаслиги, ҳар бир журналист уларни ўз касбий фаолиятининг мезонига айлантиришидир.

Чунки Ватан тараққиётига хизмат қиладиган сўзнинг қиммати унинг кўплиги билан эмас, ҳаққонийлиги, таъсири ва одамлар қалбида уйғотган ишончи билан ўлчанади.

А.Қаюмов, Ж.Ёрбеков (сурат), ЎзА мухбирлари