Замахшарийнинг асарини ёд олганларга беш минг кумуш танга берилган
Жаҳон илм-фани тарихида мислсиз бир воқелик мавжуд. Араб тили грамматикасининг энг мукаммал қоидаларини туронлик олим яратган. Буюк ватандошимиз Маҳмуд Замахшарий ана шундай беқиёс заковат эгасидир. Унинг тенгсиз закоси бутун мусулмон олами олимларини ўз ортидан эргаштира олди. Бу нодир ҳодиса миллатимизнинг улкан тафаккур салоҳиятидан далолат беради.
Аллома бир минг етмиш бешинчи йили қадимий Хоразмнинг Замахшар қишлоғида дунёга келди. Ёш Маҳмуднинг илк теран дунёқараши отасининг таъсирида шаклланди. У дастлабки илм сабоқларини отасидан олди ва хаттотлик санъатини мукаммал эгаллади. Тил соҳасидаги биринчи устози машҳур олим Абу Мудар Исфаҳоний бўлди. Кейинчалик у билим излаб Марказий Осиёнинг йирик илм ўчоғи саналган Бухорога йўл олди. Бу қадимий шаҳарда шайх ул-ислом Абумансур Наср Ҳорисий каби йирик олимлардан таълим олди.
Бухорода ўқишни тамомлагач, Замахшарий маълум муддат Хоразмшоҳлар саройида котиблик қилди. У ҳукмдорлар доирасига яқинлашишга ва нодир илмини амалда кўрсатишга уринди. Бироқ беқиёс илми ва иқтидори сарой аҳли томонидан муносиб қадрланмади. Даҳо тафаккур эгаси тор доирага сиғмай, ўзга юртлар сари сафарга отланди. Марв, Нишопур, Бағдод ва Дамашқ каби тарихий шаҳарлар унинг илмий майдонига айланди. Олим Макка шаҳрига икки марта сафар қилди ва узоқ муддат шу ерда яшади. Муқаддас шаҳарда тинмай илм тарқатди ва “Жоруллоҳ”, яъни “Аллоҳнинг қўшниси” шарафли номини олди.
Замахшарийнинг элликдан ортиқ бебаҳо асарлари бизгача бутун ҳолида етиб келган. Уларнинг ичида бир минг бир юз йигирма биринчи йили битилган “Ал-Муфассал” асари алоҳида ажралиб туради. Бу нодир дурдона араб тили наҳву сарфини (синтаксиси ва морфологиясини) ўргатувчи беназир қўлланмадир. Китобнинг шуҳрати тез орада бутун Шарқ ва Ғарб оламига яшин тезлигида тарқалди. Шом ўлкаси ҳокими Музаффариддин Мусо бу мураккаб китобни ёд олганларга улкан бойлик ваъда қилди. Ушбу маррага етган толиби илмларга беш минг кумуш танга совға қилинган. Чунки бу китобни ўзлаштирган инсон барча илмларнинг калитини қўлга киритар эди.
Олим қадимий туркий тил тарихига ҳам беқиёс ҳисса қўшган. Отсиз Хоразмшоҳга бағишлаб битилган “Муқаддимат ул-адаб” (“Адаб илмига муқаддима”) асари бунинг исботидир. Китоб бир минг бир юз ўттиз еттинчи йили тасниф этилди ва беш мантиқий қисмга бўлинди. Унда арабча сўзлар остида форсий ва туркий таржималар ўта аниқлик билан берилди. Бу қадимий топилма ўзбек тарихий лексикологиясини ўрганиш учун тенгсиз манбадир. Асар бир минг етти юз олтинчи йили Хўжа Исҳоқ афанди томонидан усмонли турк тилига ўгирилди. Ушбу китоб аждодларимизнинг сўз бойлиги нечоғлик кенг бўлганини яққол исботлайди.
Буюк мутафаккир луғатшунослик ва сўз санъати соҳаларини ҳам ўта чуқур тадқиқ этди. У уч ярим мингга яқин араб мақолларини тўплаб, уларни “Ал-Мустақсо фил-амсол” (“Камолга етган мақоллар”) китобида изоҳлади. “Асос ал-балоғат” (“Нотиқлик асослари”) асарида эса фикрни чиройли иборалар билан ифодалашнинг қоидалари кўрсатилган. Тоғлар ва денгизлар ҳақидаги бебаҳо асари кейинчалик ғарб олимларини ҳам қаттиқ ҳайратга солди. Голландиялик таниқли арабшунос Сальверда де Граве уни бир минг саккиз юз эллик олтинчи йили мукаммал тадқиқ қилди. Замахшарийнинг дидактик насиҳатомуз битиклари кишиларни поклигу ҳалолликка чорловчи муҳим маънавий кўзгу эди.
Ислом оламида, айниқса, тафсир илмида Маҳмуд Замахшарийнинг тарихий ўрни беқиёсдир. Унинг бир минг бир юз ўттиз иккинчи йилларда битилган “Ал-Кашшоф” асари теран илмий мўъжизадир. Қоҳирадаги дунёга машҳур Ал-Азҳар дорилфунуни толиби илмлари муқаддас Қуръон тафсирини шу дурдона асосида ўрганадилар. Дунёнинг энг нуфузли қўлёзма хазиналарида бу муқаддас китобнинг юздан ортиқ нодир нусхалари асралмоқда. Турли асрларда ушбу асарнинг ўзига битилган йигирмадан ортиқ шарҳ ва ҳошиялар бор.
Хоразм заминидан етишиб чиққан ушбу буюк сиймо ўзбек тафаккурининг юксак чўққисидир. Унинг башариятга қолдирган беназир илмий хазинаси бутун инсоният ақл-идрокини бойитишга хизмат қилди. Илм йўлидаги бундай матонат ва ўткир заковат миллатимизнинг қон-қонига сингиб кетган асл хусусиятдир. Маҳмуд Замахшарий босиб ўтган йўл келажак авлодларни буюк ишларга руҳлантирувчи жонли кучдир. Зеро, бизнинг тарихимиз жаҳонни лол қолдирган буюк тамаддунлар тарихидир.
Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА
