Туркий тилнинг ноёб луғати

Ўрта аср хаттоти қора ва қизил сиёҳ билан етмиш бир саҳифага муҳрлаган ноёб луғат ҳозирги Ўзбекистон заминидаги қадимий кончилик, савдо ҳамда касб-ҳунар анъаналарини ўрганишда муҳим манбадир.

Қадимий қўлёзмалар халқнинг моддий ва маънавий турмуш тарзини, ҳунармандчилик анъаналарини ҳамда ишлаб чиқариш тажрибасини аниқ далиллар воситасида ўрганишда энг ишончли манба саналади. Ўрта асрларга мансуб ёзма ёдгорликлар орасида тилшунослик ва касб-ҳунар тарихини ўзида мужассам этган махсус луғатлар алоҳида ажралиб туради. Ана шундай манбалардан бири XIV аср ўрталарида тартиб берилган бўлиб, у тарих саҳифаларида “Китобу булғат ал-муштоқ фий луғат ит-турк ва-л-қипчоқ” (“Турк ва қипчоқ тилини ўрганишга интилувчининг эҳтиёжини қондирувчи қўлланма”) номи билан маълумдир. Ушбу манба муаллифи Камолиддин Абу Муҳаммад Абдуллоҳ Туркий бўлиб, у ўз асарида замондошлари мулоқотда қўллаган, кундалик турмушда фаол ишлатилган бой сўзликни тизимли равишда жамлаган. Ҳозирги Ўзбекистон заминида узоқ даврлар мобайнида шаклланган ҳунармандлик, савдо-сотиқ, деҳқончилик ва кончилик ишларининг ўзига хос жиҳатлари мазкур манбадаги ҳар бир сўз қатига сингиб кетган.

Тадқиқотчиларнинг эътиборини жалб этган ушбу қўлёзма узоқ йиллар давомида хорижий кутубхоналарда сақланиб келган. Франция пойтахтидаги Париж миллий кутубхонасининг шарқ қўлёзмалари хазинасида 293-рақам остида рўйхатга олинган ушбу асар етмиш бир саҳифадан иборат бўлиб, тузилиши ва хаттотлик санъати жиҳатидан ноёб кўринишга эга. Мазкур қўлёзмани ҳар томонлама таҳлил қилган поляк олими Ананьяш Зайончковский 1938 йилда Варшавада асарнинг исмлар қисмини илк бор нашр эттирган бўлса, орадан йиллар ўтиб, 1954 йилда феъллар қисмини ҳамда 1958 йилда китобнинг тўлиқ нашрини илмий муомалага киритди. Олимнинг таъкидлашича, бу асар оддий тўплам бўлмай, балки ўз даврининг бой тарихий, этнографик ва ижтимоий манзарасини аниқ акс эттирган мукаммал ёзма ёдгорликдир. Қўлёзманинг дастлабки варағида уни ҳижрий 855 йилда, яъни милодий 1451 йилда Абу Бакр исмли шахс ўқиб чиққани ҳақида аниқ дастхат сақланиб қолган бўлиб, бу ҳолат асарнинг ўрта асрлардаёқ кенг тарқалганини тасдиқлайди.

Қўлёзманинг тузилиш тартиби ва ёзув услуби ўша давр китобат санъатининг юқори даражасини намоён этади. Ҳар бир саҳифа синчковлик билан учта тик устунга ажратилган бўлиб, умумий ҳисобда ўттизтага яқин сўзни ўз ичига олади. Матндаги арабча сўзлар қатъий равишда қора сиёҳ билан, уларнинг туркий тилдаги муқобиллари эса ёрқин қизил сиёҳ билан битилган. Бундай икки рангли услуб нафақат матнни ўқишни осонлаштирган, балки мутолаа қилувчининг диққатини асосий маънога йўналтирган. Зарур ўринларда биргина сўзнинг маъносини тўлақонли очиб бериш учун икки, уч ва ҳатто тўрттагача маънодош иборалар қаторлаштириб келтирилган. Бу эса ҳозирги ўзбек тилининг асосини ташкил этган сўз бойлигининг нақадар кенг ва ранг-баранг бўлганини яққол кўрсатиб турибди.

Қўлёзмада жамланган сўзлар маъно гуруҳларига ажратилган бўлиб, унда ўша давр ҳунармандчилиги ва кончилигига оид муҳим атамалар марказий ўрин тутади. Манбада ер ости бойликлари, қазилма конлар ва маъдан буюмларнинг номлари махсус ажратилган бўлиб, “олтун”, “кумуш”, “темур”, “кўмур” ҳамда “қурғушун” каби сўзлар келтирилади. Поляк олими Ананьяш Зайончковский ўз тадқиқотларида қайд этганидек, бу каби аниқ касбий атамаларнинг луғатга киритилиши тарихий ишлаб чиқариш маданиятининг юқори ривожидан далолат беради.

Манбанинг савдо-сотиқ ва ўлчов бирликларига бағишланган қисми айниқса катта амалий қийматга эгадир. Олди-сотди муносабатларини акс эттирувчи сўзлар қаторида “сирча” яъни шиша, “қаҳрабо”, “дур” сингари қимматбаҳо буюмлар ва хомашё турлари қайд этилган. Шунингдек, тижорат жараёнидаги ҳолатларни англатувчи “зиён” каби атамалар ҳам қўлёзма саҳифаларидан ўрин олган. Савдо молларининг ҳажми ва оғирлигини белгилашда ишлатилган “торти” яъни тарози, “ботмон”, “ярим”, “бучуқ” ҳамда “овуч” каби ўлчов бирликлари воҳа шаҳарлари бозорларида муайян ва қатъий ўлчов ҳамда андозалар амал қилганини кўрсатади. Бу тартиб савдогарлар ва харидорлар ўртасидаги аниқ ҳисоб-китобнинг пойдевори бўлиб хизмат қилган.

Қўлёзмада ҳарбий иш ва хавфсизлик тизими билан боғлиқ бўлган муҳим сўзлар ҳам алоҳида бўлимга жамланган. Мудофаа ва назорат ишларини ифодаловчи “кўзавчи” яъни соқчи ва қоровул, лашкар маъносидаги “черик” ҳамда муайян жанг ҳолатини англатувчи “отиш” сўзлари бевосита амалий эҳтиёж юзасидан қайд этилган. Шунингдек, сонларни ифодаловчи тизимда “олтмиш”, “тўқсон”, “юз”, “минг” бирликларининг келтирилиши ҳарбий ҳисоб-китоб, савдо муомаласи ва солиқ тизимида пухта рақамлаш усуллари қўлланганини кўрсатади. Деҳқончилик ва чорвачилик маданиятига оид атамалар ҳам луғатда кенг ўрин эгаллаган. Ер ҳайдаш ва ҳосил йиғиш жараёнлари билан боғлиқ “экин”, “буғдой”, “арпа” каби дон экинлари номлари билан бирга хонаки ҳайвонларни англатувчи “туя”, “сигир”, “буқа” сўзлари келтирилган.

Парижда сақланаётган мазкур ёзма обида ўзбек тили ва тарихининг кўп асрлик илдизларини намоён қилади. Ундаги ҳар бир сўз, қизил ва қора сиёҳ билан битилган ҳар бир жумла ўрта асрлар жамиятининг турмуш тарзи, ҳунармандчилик маҳорати ва иқтисодий салоҳиятини бугунги кунга етказиб берувчи ишончли кўприкдир.

Алишер Эгамбердиев тайёрлади.

ЎзА