Тўрт юз йиллик илмий қарашни ўзгартирган қўлёзма
Камолиддин Беҳзод мероси ўрта асрлар Шарқ китобат маданиятининг энг юксак чўққиси саналади.
Унинг ҳаёти ва ижоди ҳақида Хондамир, Алишер Навоий, Заҳириддин Муҳаммад Бобур, Муҳаммад Ҳайдар ҳамда Зайниддин Восифий каби замондошлари муҳим гувоҳликлар қолдирган. Шунга қарамай, мўйқалам соҳиби таржимаи ҳолининг кўплаб саҳифалари узоқ вақт мобайнида баҳсли бўлиб келди. Кейинги асрларда битилган тазкираларда асл ҳужжатлар ўрнини кўпинча тўқима ривоятлар ва оғзаки афсоналар эгаллади. Натижада мусаввирнинг Ҳирот бадиий муҳитидан Табриз сарой устахонасига ўтиш даври хусусида жиддий илмий ноаниқликлар илдиз отди.
Ушбу чалкашликларга чек қўйишда XVI аср муаррихи Будоқ мунший Қазвиний қаламига мансуб “Жавоҳир ал-ахбор” (“Хабарлар гавҳарлари”) асари асосий калит бўлди. Муаллифнинг ҳижрий 984, яъни милодий 1576 йилда якунланган мазкур умумтарихий асари узоқ вақт шарқшунослар эътиборидан четда қолиб келган эди. Қўлёзманинг Санкт-Петербург кутубхонасида Дорн 288 белгиси остида сақланаётган нусхаси котиб кўчирмаси эмас, балки муаллифнинг шахсий дастхати экани билан беқиёс қимматга эга. Шарқшунос олим О.Акимушкин ўз илмий изланишларида кўрсатиб ўтганидек, Беҳзод дунёдан кўз юмган йили муаррих Қазвиний йигирма олти ёшли йигит бўлган. Муайян сабаблар билан давлат ишларидан четлатилган собиқ амалдор замонасининг хаттотлари ва наққошлари тўғрисидаги хотираларни уларнинг бевосита сафдошлари гувоҳлиги асосида тиклаб чиққан.
Қўлёзманинг 111б–112а варақларида қайд этилишича, Беҳзод болалигида ота-онасидан ажралиб, етим қолган. Уни Ҳусайн Бойқаро саройида китобдорлик қилган Мирак Наққош ўз қарамоғига олиб, тарбиялаган ва касб сирларини ўргатган. Рассом қисқа вақт ичида замонасининг етук маҳорат соҳиби даражасига кўтарилган. Бироқ Будоқ муншийнинг ушбу холис қайдлари кейинги муаллифлар томонидан бузиб талқин қилинди. Хусусан, Қози Аҳмад Қумий ўзининг 1596 йилда ёзилган асарида Қазвиний матнини сайқаллаш баҳонасида тарихий воқеалар изчиллигини хиралаштириб қўйди. Унинг баёнида Беҳзод Ироққа келган вақтда устоз Султон Муҳаммад сарой устахонаси ишини жонлантириб, сафавийлар сулоласи валиаҳди Таҳмосбга мусаввирликдан таълим бераётгани айтилади. Мазкур чалкаш жумла туфайли тарихшуносликда Султон Муҳаммад Беҳзод келгунига қадар шаҳзоданинг ягона муаллими бўлган деган хато фикр ўрнашиб қолган эди.
Шарқшунос олим О.Акимушкин бирламчи манбалар ва воқеалар хронологиясини қиёслаш орқали ушбу жумбоқни ечиб берди. Шоҳ Исмоил I ўзининг икки яшар тўнғич ўғли Таҳмосбни 1515 йилнинг охирида Хуросон ноиби этиб тайинлаган. Тарихчи Хондамирнинг “Ҳабиб ус-сияр” асари гувоҳлик беришича, ёш шаҳзода Ҳиротга 1516 йилнинг баҳорида етиб келган. Валиаҳд у ерда нақ олти ярим йил яшаб, бошқарувни укаси Сом Мирзога топширган ва фақат 1522 йил 7 январда Ҳирот чеккасидаги Саксалмон қишлоғидан пойтахт Табриз томон жўнаган. Шаҳзода пойтахтда бўлмаган бутун бошли олти йил давомида Султон Муҳаммад унга Табризда қандай қилиб дарс бериши мумкин эди? Ҳукмдор ўз саройининг бош мусаввирини узоқ муддатга пойтахтдан бошқа шаҳарга жўнатиб юбормагани табиий. Демак, Таҳмосбнинг тасвирий санъат бўйича сабоқ олиши у Ҳиротдан қайтиб келганидан кейин бошланган.
Ушбу сафар тафсилотлари Камолиддин Беҳзоднинг ҳам Табризга келган аниқ вақтини белгилаб берди. Мусаввир 1522 йилнинг февраль ойи охирида Ҳиротдан қайтаётган ёш Таҳмосбнинг мулозимлари сафида сафавийлар пойтахтига етиб келган. Орадан атиги икки ой ўтиб, ҳижрий 928 йилнинг 27 жумодулаввал куни, яъни 1522 йил 24 апрель санасида махсус давлат фармони имзоланган. Мазкур ҳужжат билан Беҳзод сарой китобхонаси ва устахонасининг раҳбари этиб тайинланган. Ўша даврда китобхона нафақат қўлёзмалар хазинаси, балки хаттотлар, лаввоҳлар, мусаввирлар ва муқовасозлар фаолиятини бирлаштирган бош бадиий марказ вазифасини ўтаган. Беҳзод умрининг охиригача ушбу марказни бошқариб, қўлёзма безашнинг яхлит қоидаларини жорий этди ҳамда Дўст Девона каби забардаст шогирдларни тарбиялади.
Қазвиний асаридаги яна бир муҳим маълумот мусаввирнинг таваллуд йилига доир янглиш фаразларни рад этди. Солномачи ўз қайдида рассомнинг етмиш ёшга кирганини баён қилади. Айрим тадқиқотчилар ушбу сўзларга суяниб, рассом етмиш ёшида вафот этган деган тахмин билан уни 1467 ёки 1468 йилда туғилган деб ҳисоблаган эди. Бироқ О.Акимушкин қўлёзма матнини чуқур шарҳлаб, Будоқ мунший бу ўринда кекса устознинг етмишдан ошганда ҳам тетик ҳолда ижод қилганини таъкидлаганини, бу ҳол унинг айнан шу ёшда оламдан ўтганини билдирмаслигини қайд этди. Мусаввирнинг ҳижрий 942, яъни 1535–1536 йилларда вафот этгани замондоши Дўст Муҳаммаднинг қайдлари билан қатъий тасдиқланган. Ушбу далиллар Беҳзоднинг таваллуди 1455 ва 1460 йиллар оралиғига тўғри келишини кўрсатади.
Ўтган асрда бирламчи манбалар устида олиб борилган изланишлар Камолиддин Беҳзоднинг ҳаёт йўлини кейинги давр ривоятларидан халос этган эди. Будоқ мунший Қазвиний асарининг ягона дастхат нусхаси улуғ мусаввирнинг мақоми, сарой устахонасидаги раҳбарлик даври ва таржимаи ҳолининг асосий саналарини тиклаш имконини берган.
Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА
