Тоза шаҳар – маданият ва масъулият мезони
Жиззах шаҳридаги “Тоза шаҳар” ўқув кампаниясида бир масалага алоҳида эътибор қаратилди: чиқиндилар муаммосини фақат тозалаш хизматлари ёки махсус техникалар ёрдамида ҳал этиб бўлмайди. Бунинг учун ҳар бир инсоннинг кундалик одатлари, истеъмолга муносабати ва атроф-муҳит олдидаги масъулияти ўзгариши керак. Зеро, тозалик кўчадан бошланса-да, унинг илдизи инсон тафаккуридадир.
Ўзбекистон нодавлат нотижорат ташкилотлари миллий ассоциацияси ҳамда Чиқиндиларни бошқариш ва циркуляр иқтисодиётни ривожлантириш агентлиги ҳамкорлигида амалга оширилаётган “Қаттиқ маиший чиқиндиларни барқарор бошқариш” лойиҳаси доирасида ташкил этилган тадбир айнан шу мақсадга қаратилди. Ўзбекистон Миллий университети Жиззах филиалида ўтказилган мазкур учрашувда 100 нафардан ортиқ талаба-ёшлар, хотин-қизлар, маҳалла фаоллари, нодавлат нотижорат ташкилотлари, таълим муассасалари ва оммавий ахборот воситалари вакиллари иштирок этди.
Муҳокамаларда чиқиндиларни алоҳида йиғиш, саралаш ва қайта ишлаш имкониятларини кенгайтириш, масъулиятли истеъмолни шакллантириш ҳамда экологик саводхонликни ошириш масалалари кўтарилди. Тадбирда қатнашган мутахассислар ва жамоатчилик вакиллари учун бу мавзулар назарий тушунчалар билангина чекланмайди. Уларнинг амалий аҳамияти ҳар бир хонадонда, таълим муассасасида, маҳаллада ва жамоат жойида қабул қилинадиган оддий қарорларда намоён бўлади.
Кампания доирасида режалаштирилган ишлар кўлами ҳам эътиборга молик. Республиканинг 13 та ҳудудида 39 та ўқув кампаниясини ўтказиш орқали аҳолининг экологик билимини ошириш, фуқаролик жамияти институтларини атроф-муҳитни муҳофаза қилиш жараёнларига кенгроқ жалб этиш кўзда тутилган. Бу эса экологик масъулиятни бутун жамиятнинг муштарак вазифасига айлантиришга хизмат қилади.
Ташаббуснинг яна бир муҳим йўналиши “Нол чиқинди” (Zero Waste) тамойилини ҳаётга татбиқ этишдир. Унинг моҳияти оддий, аммо таъсири катта: чиқинди ҳосил бўлишини имкон қадар камайтириш, буюмлардан қайта фойдаланиш ва қайта ишлашга яроқли хомашёни исроф қилмаслик. Масалан, қоғоз, пластик, шиша ва металлни аралаштириб ташлаш ўрнига алоҳида йиғиш уларни қайта ишлаш имкониятини оширади. Бир марта ишлатиладиган буюмларни камроқ истеъмол қилиш эса чиқинди ҳажмининг ортиб боришини жиловлашга ёрдам беради.
Лойиҳа доирасида умумтаълим мактаблари учун экологик таълим материаллари тайёрланган бўлиб, уларни республикадаги 10 минг 225 та мактабга тарқатиш режалаштирилган. Шунингдек, 10 минг нафар ёшни қамраб оладиган медиакампания орқали видеороликлар, викториналар ва инфографикалар воситасида экологик билимларни оммалаштириш кўзда тутилган. Умумий мақсад эса 3 минг нафарга яқин аҳоли, 10 минг нафар ёш ва 200 дан ортиқ нодавлат нотижорат ташкилоти вакилларининг экологик билим ҳамда кўникмаларини оширишдан иборат.
Бу вазифалар давлат сиёсатида белгиланган устувор йўналишлар билан ҳамоҳанг. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025 йил 18 ноябрдаги “Экология ва туризм соҳаларида аҳоли талабларига тезкор жавоб бера оладиган бошқарув тизимини яратиш чора-тадбирлари тўғрисида”ги фармонида “Чиқиндидан холи ҳудуд” умуммиллий лойиҳасининг асосий вазифалари белгилаб берилган. Унда чиқиндиларни йиғиш ва олиб чиқиш хизматлари сифатини ошириш, полигонлар сонини қисқартириш, хавфли чиқиндиларни хавфсиз утилизация қилиш ҳамда чиқиндилардан электр энергияси ишлаб чиқариш тизимини ривожлантириш каби чоралар назарда тутилган. Жиззахдаги “Тоза шаҳар” кампанияси ҳам ана шу вазифаларнинг жамоатчилик иштирокини кучайтириш, экологик онгни юксалтириш ва масъулиятли истеъмол маданиятини шакллантиришга қаратилган амалий йўналишлардан бири сифатида аҳамиятлидир.
Албатта, ўқув тадбирларининг самараси уларда қатнашганлар сони билангина эмас, балки кундалик ҳаётда юз берадиган ўзгаришлар билан ўлчанади. Чиқиндиларни саралаш одатга айланса, мактабларда экологик тарбия изчил йўлга қўйилса, маҳаллаларда жамоатчилик ташаббуслари қўллаб-қувватланса, бундай саъй-ҳаракатлар аниқ натижа бера бошлайди.
Жиззахдаги “Тоза шаҳар” ташаббусининг аҳамияти ҳам шунда: у тозаликни бир кунлик акция эмас, ҳаёт тарзига айлантириш зарурлигини эслатади. Зеро, чиқиндини белгиланган жойга ташлаш – оддий қоидага риоя қилиш, уни саралаш – ресурсни асраш, ортиқча истеъмолдан тийилиш эса келажак олдидаги масъулиятни англашдир. Тоза шаҳарни махсус хизматлар обод қилади, аммо унинг тозалигини сақлаш маданиятини бутун жамият яратади.
Абдужалол Қаюмов,
ЎзА мухбири
