Сунъий интеллект технологияларининг лингвистик экспертологияда қўлланилиши

Лингвистик экспертологияда рақамли коммуникация муҳитининг кескин кенгайиши экспертлар олдига янги турдаги обектларни — ижтимоий тармоқ постлари, мессенжер ёзишмалари, аудио ва видео транскриптлар, кўпканалли (мултимодал) контент, метадата ҳамда платформаларга хос изларни таҳлил қилиш вазифасини қўймоқда. Бугунги кунда оммавий ахборот воситалари, интернет ва ижтимоий тармоқларнинг жадал ривожланиши лингвистик экспертизага бўлган эҳтиёжни янада оширмоқда. Бундай шароитда анъанавий таҳлил усуллари ҳар доим ҳам етарли самара бермайди.

Рақамли технологиялар жадал ривожланаётган даврда тадқиқотларни сунъий интеллект ва компютер технологиялари асосида олиб бориш уларнинг ишончлилиги, холислиги ва тезкорлигини таъминлайди. Шу боис лингвистик экспертологияда компютер технологиялари, хусусан, сунъий интеллект ва машинавий ўқитиш имкониятларига таянган инновацион ечимларни жорий этиш илмий-амалий заруратга айланмоқда. Суд лингвистикасида рақамли матнларни таҳлил қилиш жараёнида сунъий интеллект технологиялари эксперт таҳлилининг самарадорлиги ва аниқлигини сезиларли даражада оширади.

Мазкур ёндашув сунъий интеллект технологияларининг лингвистик экспертологияда нафақат автоматлаштириш воситаси, балки эксперт хулосаларининг илмий асосланганлиги ва текширилувчанлигини таъминловчи методологик механизм сифатидаги аҳамиятини ҳам кўрсатади. Хусусан, ушбу ёндашув эксперт хулосасининг қайси лингвистик белгилар ва статистик омилларга таянган ҳолда шаклланганини изоҳлаш имконини беради. Бу эса суд-ҳуқуқий экспертизада хулосанинг далилий кучини ошириш билан бирга, уни қайта текшириш имкониятини ҳам яратади.

Шунингдек, сунъий интеллект ва лингвистик экспертизанинг уйғунлашуви экспертиза сифатини ошириши билан бир қаторда, суд жараёнида далилларнинг ишончлилиги, қўлланилган методларнинг текширувдан ўтиши ва қайта қўлланиши каби мезонларни ҳам мустаҳкамлайди.

Бизнингча, мазкур интегратив ёндашув лингвистик экспертологияда “инсон эксперти + алгоритмик таҳлил” моделининг шаклланишига олиб келади. Бунда сунъий интеллект экспертнинг ўрнини тўлиқ эгалламайди, балки мураккаб тил бирликларини аниқлаш, статистик тенденсияларни кўрсатиш ҳамда хулосаларни верификация қилиш орқали эксперт фаолиятининг илмий аниқлигини кучайтиради. Шу сабабли изоҳланувчанлик ва текширилувчанлик тамойиллари келажак лингвистик экспертизасининг асосий методологик мезонларидан бири сифатида қаралиши мумкин.

Тил моделлари ва сунъий интеллектнинг ривожланиши илм-фан учун янги имкониятлар билан бирга, қатор хавф ва чекловларни ҳам юзага келтирмоқда. Машинавий ўқитиш ва сунъий интеллект технологияларининг илмий тадқиқотларга татбиқ этилиши катта ҳажмдаги маълумотларни тезкор қайта ишлаш, мураккаб боғлиқликларни аниқлаш ҳамда тадқиқот натижаларининг аниқлигини ошириш имконини бермоқда. Айниқса, инсондан кўп вақт талаб этадиган статистик ва корпус таҳлилларининг автоматлаштирилиши илмий тадқиқотлар самарадорлигини сезиларли даражада оширади.

Шу билан бирга, ушбу технологиялар билан боғлиқ айрим хавф ва чекловлар ҳам мавжуд. Жумладан, алгоритмик хатоликлар, маълумотлар базасидаги нотўғри ёки бирёқлама намуналар натижасида моделнинг нообектив қарорлар қабул қилиши эҳтимоли сақланиб қолмоқда. Бундан ташқари, сунъий интеллект томонидан яратилган матнларнинг инсон нутқига тобора яқинлашиб бораётгани муаллифликни аниқлаш, академик ҳалоллик ҳамда ахборот ишончлилигини таъминлаш билан боғлиқ янги муаммоларни юзага келтирмоқда.

В. Абдурахмонова,

Республика суд экспертиза маркази эксперти

ЎзА