Қор, муз ва қатъият: Ўрта асрлар ҳарбий санъатида табиат омилининг ўрни
Ўрта асрлар ҳарбий тарихи фақат жанг майдонидаги қуролли тўқнашувлардан иборат эмас. Қўшинлар тез-тез табиатнинг шафқатсиз синовларига бевосита юзма-юз келган. Иқлимнинг кескин ўзгаришлари кўпинча йирик ҳарбий юришлар тақдирини ҳал қилган. Буюк саркарда Амир Темур қўшини ҳам бундай мураккаб шароитларда кўп бор тобланган. Бир минг тўрт юз бешинчи йилнинг қиши ниҳоятда қаҳратон келди. Тўртинчи январь куни улкан қўшин Сирдарё қирғоқларига етиб борди. Тарихий битиклар бу пайтда дарёнинг қалин музлагани ҳақида маълумот беради. Муз қатлами бутун бир қўшинни кўтара оладиган даражада мустаҳкам эди. Аскарлар ва оғир юкли уловлар дарёни бемалол кесиб ўтди. Уларсиз олис масофаларга юриш қилиш имконсиз эди. Хитой томон йўл олган қўшин учун бу дастлабки йирик табиий тўсиқ ҳисобланган.
Бундай қаҳратон қишнинг ўз асоратларини қолдирмаслигиқийин эди. Қаттиқ совуқ инсон вужудини аёвсиз емира бошлади. Манбаларда ёзилишича, кўплаб аскарларни совуқ урган. Уларнинг қулоқ ва бурунлари музлаб қолган. Қўл ва оёқларини совуқ урган жангчилар сони тобора ортиб борди. Ҳатто чиниққан, кўплаб жангларда тобланган аскарлар ҳам табиат ҳукми олдида ожиз қолди. Бир қанча ҳарбий бошлиқлар ва оддий аскарлар музлаб ҳалок бўлди. Бундай йўқотишлар қўшиннинг умумий ҳаракатчанлигига жиддий хавф солар эди. Аммо Соҳибқирон ўз ниятидан қайтмади. Қўшин белгиланган манзил сари олдинга интилишда давом этди.
Бундай мураккаб табиий шароитлар Амир Темур учун биринчи марта эмас эди. Масалан, ушбу воқеадан қарийб ўттиз йил олдин ҳам шунга ўхшаш қалтис вазият кузатилган. Тарихчи Низомиддин Шомий бу ҳақда ўзининг “Зафарнома”сида ёзиб қолдирган. Унинг қайдларига кўра, бу воқеа тарихда Қуён йилига тўғри келган. Ҳижрий етти юз етмиш еттинчи йилнинг шаъбон ойи аввали эди. Милодий ҳисобда бу бир минг уч юз етмиш бешинчи йилнинг йигирма олтинчи декабрини англатади. Шу куни Амир Темур Мўғул томон йўлга чиқишга қатъий қарор қилди. Қишки юришнинг машаққатлари олдиндан маълум бўлса-да, улкан қўшин зудлик билан ҳаракатни бошлади.
Йўлга чиққан ҳарбий қисмлар кўп ўтмай Қатавон мавзеига етиб борди. Айнан шу манзилда табиат ўз кучини тўлақонли намойиш этди. Ўша кунлари тинимсиз қору ёмғир ёғиб, осмонни қора булутлар қоплади. Совуқнинг шиддати шу қадар зўр эдики, инсон вужуди тош қотарди. Низомиддин Шомий таърифича, ҳатто томирлардаги қон ҳам музлаб қоларди. Кескин иқлим шароитида очиқ майдонда жон сақлаш жуда қийин кечди. Натижада кўплаб одамлар бу совуққа дош беролмай нобуд бўлди. Отлар ва хачирлар ҳам бирин-кетин ҳалок бўла бошлади. Ўрта асрлар қўшини учун от-улов энг муҳим таянч ҳисобланган. Музлаган дашт ўртасидаги бу йўқотишлар вазиятни янада оғирлаштирди.
Вазият ниҳоятда хатарли нуқтага етиб келди. Олдинга юриш бутун қўшиннинг ҳалокатига сабаб бўлиши мумкин эди. Аҳвол шу даражага етгач, Амир Соҳибқирон вазиятни теран мушоҳада қилди. У олдинга ҳаракатни тўхтатиб, ортга қайтишга қатъий буйруқ берди. Қўшин зудлик билан Самарқандга қайтди ва талофотдан жон сақлаб қолди. Амир Темур пойтахтда икки ой давомида тўхтаб турди. Бу қадам асло чекиниш эмас, балки ҳарбий жиҳатдан чуқур асосланган пухта тадбир эди. Бу вақт ичида аскарлар ўз кучларини тўлиқ қайта тиклаб олди. Жанговар ҳолатни сақлаб қолиш учун вақтида қилинган тўғри ҳаракат эди.
Тарихий манбалар аскарларнинг табиат билан қандай курашганини яққол очиб беради. Олис ўтмишда аждодларимиз нафақат кучли душманни, балки шафқатсиз иқлимни ҳам енгиб ўтган. Уларнинг матонати ва чидамлилиги давлатчилик тарихимизнинг муҳим бир қисмидир. Ҳарбий тадбирларни тузишда табиат омили қанчалик тўғри ҳисобга олингани диққатга сазовор. Музлаган дарёлар ва қаҳратон даштлар уларнинг иродасини оғир синовдан ўтказган. Бугунги кунда бу маълумотларни ўрганиш миллий ўтмишимиз манзараларини янада ойдинлаштиради. Аждодларимизнинг мураккаб шароитлардаги ҳаракатлари биз учун жиддий тарих сабоғидир. Зеро, ўтмишни холис ўрганиш ва ундан тўғри хулоса чиқариш ҳар бир авлоднинг бурчи ҳисобланади.
Алишер Эгамбердиев, ЎзА
