Ўрта асрларда махфий мактублар қандай муҳофаза қилинган?
Давлат девонларида хизмат қилган котиблар салтанатнинг ички ва ташқи ёзишмаларини юритиш билан бирга, ҳар бир битикнинг хавфсизлиги учун шахсан жавобгар бўлган.
Ўрта асрларда Самарқанд ва Бухоро каби марказларда фаолият юритган девонхоналар шунчаки ёзув-чизув ишлари билан чекланмаган. Ушбу даргоҳлар мамлакатнинг ички барқарорлиги, хазина тақсимоти ва элчилар билан муносабатларни мувофиқлаштирувчи муҳим маҳкама ҳисобланган. Кўпчилик учун котибнинг вазифаси фақат тайёр матнни кўчиришдан иборатдек туюлиши мумкин. Бироқ тарихий ёзма ёдгорликлар ушбу касб эгалари зиммасида ўта оғир сиёсий масъулият бўлганини кўрсатади. 1156–1157-йилларда ёзилган “Мажмаъ ан-наводир” (“Нодир ҳикоятлар мажмуаси”) асарида мазкур соҳанинг ўзига хос талаблари муфассал баён этилган. Асарда таъкидланишича, девон котиби, яъни дабир расмий битикларнинг ҳар бир сўзи, хат услуби, сиёҳ сифати ва хабар элтувчи чопарларнинг йўл ҳаракатигача аниқ ҳисоблаб чиқиши шарт бўлган.
Самарқандлик адиб Низомий Арузий Самарқандий ўз кузатувларида дабирга қўйиладиган талабларни оддий касб қоидаларидан анча юқори қўяди. Котиб салтанатнинг энг махфий режаларидан воқиф бўлгани боис, ундан юксак хотира, вазминлик ва чуқур билим талаб қилинган. Қўшни ўлкаларга йўлланадиган ҳар бир расмий нома ўз даврининг ҳуқуқий ҳужжати ва нозик элчилик воситаси саналган. Давлат девонида битилган битта мактубдаги ноўрин сўз ёки унвонларнинг янглиш қўлланиши ўзаро борди-келдининг узилишига, ҳатто ҳарбий тўқнашувларга сабаб бўлиши мумкин эди. Шу боис котиб замонасининг сиёсий ҳолатини теран англайдиган заковат соҳиби бўлиши лозим эди.
Турон шаҳарларида котиблик маҳорати билан бирга ҳужжатларнинг дахлсизлигини сақлаш усуллари ҳам юксак даражага кўтарилган. Расмий битиклар Самарқанднинг пишиқ, силлиқланган ипак қоғозларига битилган. Бундай қоғоздаги дастлабки ёзувни қириб ўчириш ёки сохталаштиришнинг асло иложи бўлмаган. Нома кўнгилдагидек тайёрлангач, котибнинг шахсий муҳри ҳамда девон тамғаси билан махсус лой ёки мум воситасида муҳрланган. Низомий Арузий Самарқандий келтирган маълумотларга кўра, ўта муҳим хабарларни манзилга етказишда махфий битиклар ҳамда шартли оғзаки калималардан унумли фойдаланилган. Чопар кутилмаган хавфга дуч келса, ёзма хатни йўқотиб, хабарни фақат ёдида сақланган калима орқали оғзаки етказиш ҳуқуқига эга бўлган. Бу ҳолат ўнинчи ва ўн иккинчи асрлар оралиғида хабарларни муҳофаза қилиш тартиби нечоғли пухта йўлга қўйилганини кўрсатади.
Девонхона фаолияти фақат ташқи алоқалар билан чегараланмаган. У мамлакат ичидаги моддий манбалар, солиқ дафтарлари ва омборхона ҳисоб-китобларининг узлуксиз назоратини ҳам таъминлаган. Ҳар бир вилоят қошидаги қуйи девонлар марказий маҳкамаларга белгиланган муддатларда муфассал ҳисоботларни топшириб борган. Хирож ва бож йиғими, ариқ-каналларни қазиш, шаҳар мудофаа деворларини таъмирлаш харажатлари ҳамда чегара қоровулхоналарининг таъминоти айнан котиблар қайдномаларида акс этган. Сарой тартибига кўра, девонхона дафтарига туширилган ҳар қандай рақам қатъий қонуний кучга эга бўлиб, уни ўзбошимчалик билан ўзгартириш оғир жазога сабаб бўлган.
Мазкур тартиботлар Низомий Арузий Самарқандий асарида қуруқ кўрсатма тарзида эмас, балки жонли воқеалар воситасида таҳлил этилган. Ушбу нодир манба ўрта асрларда юртимиз ҳудудида бошқарув маҳкамалари юксак тартиб-интизомга таянганини, ҳар бир соҳада ўз ишининг усталари хизмат қилганини кўрсатади. Шаҳарларнинг тараққиёти, гавжум бозорлар ва хавфсиз карвон йўллари ана шундай пухта ўйланган девонхона тартиби, қатъий ҳисоб-китоб ва юксак саводхонлик анъаналари устига қурилган эди.
Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА
