Она тилимиз - ўтмишимиз, бугунимиз ва келажагимиз

Тил – инсоният яратган энг буюк маънавий ҳодисалардан бири. У фақат фикрни ифодалаш воситаси эмас, балки халқнинг тарихий хотираси, дунёқараши, қадриятлари ва руҳий тажрибасини авлодлардан авлодларга етказадиган хазинадир. Ҳар бир миллат ўз тилида ўзининг кечмишини эслайди, бугунини англайди ва келажагини тасаввур қилади. Шу маънода ўзбек тили халқимизнинг кўп асрлик тарихини, орзу-интилишларини ва маънавий қиёфасини ўзида мужассам этган бебаҳо меросдир.

Тилнинг қадрини англаш учун, аввало, унинг шаклланиш ва тараққиёт йўлига назар ташлаш лозим. Чунки тил тарихдан ташқарида яшамайди: у тарихий-сиёсий ўзгаришлар, маданий алоқалар, кўчишлар, илм-фан ва адабиёт тараққиёти билан бирга ривожланади. Ўзбек тилининг бугунги бойлиги ҳам узоқ тарихий жараёнлар, турли даврлардаги маданий мулоқот ва ижодий изланишлар натижасидир.

Ўзбек тилининг илдизлари туркий халқларнинг қадимий тил қатламларига бориб тақалади. Маҳмуд Қошғарийнинг ХI асрда яратган “Девону луғати турк” асари туркий тилларнинг бойлигини кўрсатиш билан бирга, ўша давр халқларининг турмуши, урф-одатлари ва тафаккури ҳақида ҳам муҳим маълумот беради. Юсуф Хос Ҳожибнинг “Қутадғу билиг” достони эса туркий тилда давлат бошқаруви, ахлоқ, адолат ва инсон камолоти ҳақида юксак фикрлар баён этиш мумкинлигини намоён қилди. Бу асарлар тилимиз тарихини ўрганишда муҳим манбалар бўлиб, аждодларимизнинг ёзма маданияти юксак даражада бўлганидан далолат беради.

Ўзбек адабий тилининг тараққиётида Алишер Навоий ижоди алоҳида ўрин тутади. ХV асрда яшаб ижод қилган улуғ мутафаккир туркий тилнинг бадиий ва илмий имкониятларини кенг намоён этди. Унинг “Муҳокамат ул-луғатайн” асарида туркий тилнинг ифода имкониятлари форс тили билан қиёсий таҳлил қилиниб, она тилида ҳам мураккаб фалсафий ва бадиий мазмунни нозик ифодалаш мумкинлиги асосланди. Навоий ижоди тилга бўлган ишонч, ижодий масъулият ва миллий ўзликни англашнинг ёрқин тарихий намунасидир.

Кейинги асрларда ўзбек тили турли адабий муҳитлар, тарихий шароитлар ва маданий алоқалар таъсирида бойиб борди. Хоразм, Бухоро, Қўқон каби адабий марказларда ижод қилган шоир ва олимлар тилнинг луғат бойлиги, услубий имкониятлари ҳамда бадиий ифода воситаларини ривожлантирдилар. Мунис, Огаҳий, Муқимий, Фурқат ва бошқа ижодкорлар мероси халқ тилининг адабиёт билан узвий алоқасини кўрсатади. Огаҳий таржималари эса ўзбек тилининг бошқа халқлар адабий меросини қабул қилиш ва уни миллий тафаккур билан уйғунлаштириш имкониятларини намоён этади.

ХIХ аср охири ва ХХ аср бошларида жадид маърифатпарварлари тил, таълим ва миллий тараққиёт масалаларига алоҳида эътибор қаратдилар. Маҳмудхўжа Беҳбудий, Абдулла Авлоний, Абдурауф Фитрат, Мунавварқори Абдурашидхонов сингари маърифатпарварлар халқни илмга чорлаш, янги усулдаги таълимни ривожлантириш ва тушунарли адабий тилда фикр юритиш зарурлигини таъкидладилар. Улар учун тил шунчаки алоқа воситаси эмас, балки халқни уйғотиш, ижтимоий онгни юксалтириш ва миллий тараққиётга эришиш омили эди. Жадидлар фаолияти бугун ҳам тил ва маърифат ўртасидаги узвий боғлиқликни англашга ёрдам беради.

Она тили тарихий хотиранинг энг ишончли ташувчиларидан биридир. Халқнинг мақоллари, маталлари, достонлари, қўшиқлари, ривоятлари ва ибораларида унинг асрлар давомида тўплаган ҳаётий тажрибаси мужассам. Масалан, “Етти ўлчаб, бир кес”, “Бирлик бор жойда тириклик бор” каби мақоллар халқнинг эҳтиёткорлик, ҳамжиҳатлик ва тажрибага таяниш ҳақидаги қарашларини ифодалайди. Тилни ўрганиш орқали биз нафақат сўзларнинг маъносини, балки аждодларимизнинг оламни қандай англаганини ҳам билиб борамиз. Шу боис тилга бепарволик тарихий хотирага бепарволик билан баробар бўлиши мумкин.

Ўзбек тилининг замонавий тарихида давлат тили мақомининг белгиланиши муҳим босқич бўлди. 1989 йил 21 октябрда “Давлат тили ҳақида”ги қонуннинг қабул қилиниши тилимизнинг ижтимоий мавқеини мустаҳкамлаш йўлида катта тарихий воқеа сифатида эътироф этилади. Мустақиллик йилларида ўзбек тилининг давлат бошқаруви, таълим, илм-фан, оммавий ахборот воситалари ва маданий ҳаётдаги ўрни кенгайди. Бу жараён тилнинг ҳуқуқий мақоми билан бирга, унинг кундалик ҳаётда тўлақонли ишлатилиши ҳам муҳим эканини кўрсатади. Бугунги кунда эса ушбу сана “Ўзбек тили байрами куни” сифатида нишонланиши ҳар биримизга ғурур бағишлайди.

Бугунги глобаллашув шароитида бошқа тилларни ўрганиш зарурати тобора ортиб бормоқда. Хорижий тилларни билиш илм-фан ютуқларидан фойдаланиш, халқаро ҳамкорликни ривожлантириш ва дунёқарашни кенгайтиришга хизмат қилади. Аммо бошқа тилларни ўрганиш она тилининг имкониятларини чеклаш ҳисобига бўлмаслиги керак. Аксинча, ўз она тилини пухта билган инсон бошқа тилларнинг тузилиши ва ифода хусусиятларини ҳам чуқурроқ англайди. Кўп тиллилик ва она тилига садоқат бир-бирига зид тушунчалар эмас; улар оқилона уйғунлашганда шахс ва жамият тараққиётига хизмат қилади.

Тил тараққиёти давомий жараён бўлгани учун уни асраш деганда тилни ўзгаришлардан бутунлай ҳимоя қилиш тушунилмайди. Ҳар бир тирик тил янги тушунчалар, касблар, технологиялар ва ижтимоий муносабатлар билан бирга ривожланади. Муҳими, бу жараёнда тилнинг ички қонуниятларини, табиий ифода имкониятларини ва меъёрларини ҳисобга олишдир. Ўзбек тилида аниқ, равон ва мазмунли ёзиш, илмий атамаларни изчил қўллаш, таржималар сифатини ошириш ҳамда турли соҳаларда ўзбекча манбаларни яратиш унинг ривожига хизмат қилади.

Биз учун ўтмиш фақат ортда қолган воқеалар йиғиндиси эмас; у бугунги кунни англаш ва келажакни режалаштириш имконини берадиган тажрибадир. Тил тарихига мурожаат қилиш ҳам шундай аҳамиятга эга. Қадимий ёзма ёдгорликлар, мумтоз адабиёт, жадидлар мероси ва замонавий ижод намуналарини ўрганиш орқали тилимизнинг қандай йўллардан ўтганини, қайси шароитларда ривожланганини ва қандай имкониятларга эга эканини биламиз. Тарихий тажриба бизга тилнинг равнақи бир кишининг ёки бир даврнинг иши эмас, балки кўплаб авлодларнинг меҳнати натижаси эканини эслатади.

Хулоса қилиб айтганда, ўзбек тили ўтмишимизнинг гувоҳи, бугунимизнинг маънавий таянчи ва келажагимизнинг муҳим омилидир. Уни эъзозлаш аждодлар меросига ҳурмат кўрсатиш, уни пухта ўрганиш эса замонавий тараққиётга интилиш демакдир. Она тилига муҳаббат баландпарвоз шиорлар билангина эмас, балки тўғри сўзлаш, саводли ёзиш, китоб ўқиш, илмий ва бадиий асарлар яратиш ҳамда тил имкониятларидан барча соҳаларда унумли фойдаланиш орқали намоён бўлади. Ўзбек тилининг эртанги нуфузи бугун унга қандай муносабатда бўлишимизга боғлиқ. Тилимизни асраб-авайлаш ва бойитиш тарих олдидаги бурчимиз ва келажак авлодлар олдидаги масъулиятимиздир.

Санжарбек Давлетов,

Маъмун университети Ижтимоий-гуманитар фанлар факультети декани,

тарих фанлари доктори, профессор.

ЎзА