Кенгаш соати бонг урди: вакиллик ҳокимияти янги босқичда
2026 йил 12 ноябрда имзоланган қонун ва 16 ноябрдаги Президент фармони маҳаллий Кенгашларга янги ваколат, янги кафолат ва янги масъулият юклайди.
2026 йил 12 ноябрь куни Президентимиз «Маҳаллий давлат ҳокимияти тўғрисида»ги Қонунга ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш ҳақидаги қонунни имзолади. Орадан атиги тўрт кун ўтиб, 16 ноябрь куни «Маҳаллий давлат ҳокимияти вакиллик органлари фаолияти кафолатларини кучайтиришга оид қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги фармон қабул қилинди.
Бир қарашда, ушбу икки ҳужжат турли йўналишларга қаратилгандек туюлиши мумкин. Аммо уларни ўзаро боғлиқ ҳолда ўрганиш ва таҳлил қилиш маҳаллий давлат ҳокимияти вакиллик органлари фаолиятида амалга оширилаётган ўзгаришларнинг яхлит манзарасини намоён этади. Қонун, аввало, Кенгашнинг институционал асосларини қайта белгилаб, унинг ички бошқарув тизими, раҳбарлик ваколатлари, кун тартибини шакллантириш ва ҳисобдорлик механизмларини такомиллаштиради. Фармон эса ушбу ҳуқуқий асосларнинг амалиётда самарали ишлашини таъминлайдиган механизмларни жорий этади. Хусусан, ҳисоботларни эшитиш тартиби, маҳаллий бюджет маблағларидан фойдаланишда депутатлар ташаббусининг ўрни, депутатлик фаолияти кафолатлари ҳамда фуқароларнинг Кенгашлар фаолиятидаги иштирокини кенгайтириш каби масалаларга алоҳида эътибор қаратилади.
Сессия материалларини тайёрлаш, депутатлик сўровларини тегишли ижрочиларга етказиш, уларнинг ижросини кузатиб бориш ва берилган жавобларни таҳлил қилиш котибият фаолиятининг кундалик вазифалари ҳисобланади. Шу жараёнларнинг бевосита иштирокчиси сифатида айтишим мумкинки, мазкур ўзгаришлар оддий қонунчилик таҳрирлари билан чекланмайди. Улар Кенгаш ва ҳокимлик, депутат ва сайловчи ўртасидаги муносабатларнинг мазмунини, ўзаро масъулият ва ҳамкорлик механизмларини тубдан янгилашга қаратилган.
Бошқарувнинг янги архитектураси
Қонун билан Кенгаш фаолиятига учта муҳим институционал янгилик — Кенгаш раиси ўринбосари, Кенгаш Раёсати ва «Кенгаш соати» жорий этилмоқда. Ушбу институтларнинг ҳар бири маҳаллий вакиллик органлари фаолиятида мавжуд бўлган муайян ташкилий ва амалий масалаларни ҳал этишга хизмат қилади.
Раис ўринбосари — Кенгаш бошқаруви ва котибият фаолиятининг ягона масъулияти. Янги тартибга кўра, Кенгаш раиси ва унинг ўринбосари Кенгаш ваколат муддатига сайланади. Раис ўринбосари бир вақтнинг ўзида котибият мудири ҳисобланади ва доимий асосда фаолият юритади. Шунингдек, у котибият ходимларини лавозимга тайинлаш ҳамда лавозимидан озод этиш ваколатига эга бўлади. Кенгаш раиси ўз вазифасини бажара олмаган ҳолларда эса унинг ваколатлари ўринбосар томонидан амалга оширилади. Бу тартиб Кенгаш раҳбарияти фаолиятида узлуксизликни таъминлаш билан бирга, ташкилий жараёнлар учун масъулиятни ҳам аниқ белгилайди.
Мазкур норма мен учун алоҳида аҳамиятга эга. Чунки котибият фаолиятининг мазмуни фақат ҳужжатларни тайёрлаш, хат-хабарларни расмийлаштириш ёки сессияларни ташкилий жиҳатдан таъминлаш билан чекланмайди. Котибият Кенгашнинг кундалик фаолиятини ташкил этиш, депутатлар билан ишлаш, қабул қилинган қарорлар ижросини назорат қилиш ва тегишли ҳужжатлар айланишини таъминлашда муҳим ўрин тутади. Энди котибият мудирининг Кенгаш раиси ўринбосари сифатида белгиланиши ушбу вазифаларнинг раҳбарлик даражасида мувофиқлаштирилишига имконият яратади. Натижада ташкилий жараёнлар, кадрлар билан ишлаш ва ижро интизоми учун масъулият аниқ ваколатлар билан мустаҳкамланади.
Сиёсий бетарафлик — барча депутатлик гуруҳларига нисбатан холис муносабатнинг ҳуқуқий асоси.
Қонунга мувофиқ, Кенгаш раиси ва унинг ўринбосари ўз вазифаларини бажариш даврида сиёсий партияга аъзолигини тўхтатиб туради, шунингдек, доимий комиссиялар ҳамда партия гуруҳлари таркибига кирмайди. Бу талаб Кенгаш раҳбариятининг алоҳида сиёсий гуруҳ ёки партия манфаатларидан эмас, балки бутун вакиллик органининг умумий манфаатларидан келиб чиқиб фаолият юритишини таъминлашга қаратилган. Зеро, Кенгаш раҳбарияти барча партия гуруҳлари ва доимий комиссиялар учун тенг шароит яратадиган, уларнинг ташаббусларини холис кўриб чиқадиган ҳамда умумий ишни мувофиқлаштирадиган тузилма бўлиши лозим.
Раёсат — коллегиал бошқарув ва ҳамкорликнинг янги механизми.
Кенгаш Раёсати таркибига Кенгаш раиси, унинг ўринбосари, партия гуруҳлари раҳбарлари, доимий комиссиялар раислари ва ҳоким киритилади. Раёсат Кенгаш сессиясининг кун тартибини шакллантириш, сессияни чақириш ҳамда доимий комиссиялар фаолиятини мувофиқлаштириш билан боғлиқ масалаларни ҳал этади.
Аввалги тартибда сессияни чақириш ташаббуси Кенгаш раиси ёки энг кўп депутатлик ўрнига эга бўлган партия гуруҳи раҳбари томонидан амалга оширилар эди. Янги тартиб эса ушбу жараённи коллегиал асосда ташкил этиш имконини беради. Бунда турли партия гуруҳлари, доимий комиссиялар ва ижро ҳокимияти вакилларининг иштирок этиши кун тартибидаги масалаларни ҳар томонлама муҳокама қилиш учун ташкилий замин яратади.
Айниқса, ҳокимнинг Раёсат таркибига киритилиши муҳим аҳамиятга эга. Чунки Кенгаш сессияларида кўриб чиқиладиган масалаларнинг аксарияти ҳудуднинг ижтимоий-иқтисодий ривожланиши, мавжуд муаммоларни бартараф этиш ва қабул қилинган қарорларнинг ижроси билан бевосита боғлиқ. Шу нуқтаи назардан, Раёсат фаолияти вакиллик ҳамда ижро ҳокимияти ўртасидаги ҳамкорликни тизимли йўлга қўйишга хизмат қилади.
«Кенгаш соати» — савол бериш ва жавоб талаб қилишнинг янги маданияти.
Қонун билан жорий этилаётган яна бир муҳим янгилик «Кенгаш соати» институтидир. Унга кўра, депутатлар, доимий комиссиялар ёки партия гуруҳлари ташаббуси билан кўтарилган масалалар Раёсатда кўриб чиқилади. Шундан сўнг шакллантирилган саволлар Кенгаш раиси томонидан ижро этувчи ҳокимият органлари раҳбарларига юборилади ва улар сессияда ушбу саволларга жавоб беради.
Мазкур амалиётни Олий Мажлисдаги «Ҳукумат соати»нинг маҳаллий даражадаги ўзига хос аналоги сифатида баҳолаш мумкин. Бироқ унинг аҳамияти фақат савол-жавоб жараёнини ташкил этиш билан чекланмайди. Энг муҳими, бу институт депутатларнинг ижро ҳокимияти фаолияти устидан назоратни амалга оширишдаги иштирокини кучайтиради. Шу тариқа, Кенгаш фаолиятида фақат ҳисоботларни тинглаш билан чекланиб қолмасдан, аниқ муаммолар юзасидан савол бериш, асосланган жавоб олиш ва тегишли чоралар кўрилишини талаб қилиш амалиёти шаклланади.
Ҳисобот — расмиятчилик эмас, масъулият
Фармонда маҳаллий давлат ҳокимияти вакиллик органлари фаолиятини такомиллаштиришнинг учта устувор йўналиши белгилаб берилган. Булар — ҳисобот эшитиш тизимини такомиллаштириш, депутатлик фаолияти кафолатларини кенгайтириш ҳамда қарорлар қабул қилиш жараёнида очиқликни таъминлашдан иборат. Мазкур чора-тадбирлар маҳаллий давлат ҳокимияти вакиллик органлари фаолиятини 2030 йилгача ривожлантириш концепциясини амалга ошириш доирасида белгиланган.
Фармонда назарда тутилган талаблар орасида ижро ҳокимияти раҳбарларининг шахсий ҳисобдорлигини кучайтиришга қаратилган нормалар алоҳида аҳамият касб этади.
Биринчидан, ижро этувчи ҳокимият органлари раҳбарлари ўз ҳисоботларини белгиланган муддатларда шахсан тақдим этиши, шунингдек, фаолият соҳасига тааллуқли масала кўриб чиқилаётган Кенгаш сессияларида бевосита иштирок этиши белгиланмоқда. Бу талаб ҳисобот бериш жараёнида масъул раҳбарнинг шахсий иштирокини таъминлайди. Эндиликда тегишли масала бўйича ҳисобот беришни ўринбосар ёки бошқа ходим зиммасига юклаш амалиёти чекланади. Чунки қарор қабул қилиш ва унинг ижроси учун бевосита масъул бўлган раҳбарнинг ўзи депутатлар олдида жавоб бериши ҳисобдорликнинг муҳим шартидир.
Иккинчидан, ҳар чоракда камида бир марта Кенгаш сессияси кун тартибига биринчи масала сифатида ҳоким, унинг ўринбосарлари ва бошқа мансабдор шахслар иштирокида сайлов округларидаги муаммоларни муҳокама қилиш киритилади. Бу тартиб депутатлар томонидан сайловчилардан келиб тушаётган мурожаатлар, таклифлар ва муаммоларни тизимли равишда кўриб чиқиш имконини беради.
Энг муҳими, ҳудуд аҳолисини бевосита қийнаётган масалалар сессия кун тартибининг биринчи навбатига олиб чиқилади. Бу эса депутатнинг сайловчилар олдидаги вакиллик вазифасини кучайтириш билан бирга, ижро ҳокимияти раҳбарларининг ҳудудлардаги муаммоларни ҳал этиш борасидаги масъулиятини ҳам оширади.
Депутат кафолатлари: сўздан маблағга
Фармоннинг энг муҳим жиҳатларидан бири маҳаллий бюджет маблағларини тақсимлаш жараёнида депутатлар ташаббусининг ҳуқуқий ва молиявий асосларини мустаҳкамлашга қаратилганидир.
Хусусан, 2028 йил учун маҳаллий бюджет лойиҳасини шакллантиришдан бошлаб, бюджет харажатларининг 3 фоизидан 5 фоизигача бўлган қисми бевосита депутатлар ташаббуси асосида йўналтирилади. Бунда маблағларнинг аниқ улуши ҳудуднинг тоифасидан келиб чиқиб белгиланади.
Мазкур янгиликнинг амалий аҳамияти шундаки, депутат энди фақат сайловчилар мурожаатларини тегишли ташкилотларга етказувчи ёки мавжуд муаммоларни сессияларда кўтарувчи вакил сифатида эмас, балки уларни ҳал этиш учун зарур молиявий ресурсларни шакллантириш ташаббуси билан чиқувчи шахс сифатида ҳам иштирок этади. Бу депутатлик фаолиятининг мазмунини кенгайтириб, унинг сайлов округидаги муаммоларни ҳал этиш жараёнидаги амалий иштирокини кучайтиради.
Албатта, бундай имкониятдан самарали фойдаланиш учун депутатлардан пухта тайёргарлик талаб этилади. Фармонда депутатлик ташаббусларини бюджет сўрови шакллантирилишидан камида бир ой олдин тайёрлаш талаби белгиланган. Демак, ҳар бир депутат ўз округидаги муаммоларни олдиндан ўрганиши, уларни ҳал этишнинг молиявий қийматини ҳисоблаши ва энг долзарб йўналишларни белгилаши лозим.
Пойтахт бюджети миқёсида олиб қаралганда, харажатларнинг 3–5 фоизи ҳам сезиларли молиявий ресурсни ташкил этади. Бироқ ушбу маблағларнинг самарадорлиги депутатлар томонидан таклиф этиладиган лойиҳаларнинг асосланганлиги, аҳоли эҳтиёжларига мослиги ва амалий натижадорлигига боғлиқ бўлади. Шу маънода, 2027 йил депутатлар учун сайлов округларидаги муаммоларни хатловдан ўтказиш, устувор йўналишларни белгилаш ва молиявий ҳисоб-китобларни тайёрлаш даври бўлиши керак.
Фармонда депутатлик мақомини ҳимоя қилиш ва уларнинг ўз ваколатларини тўсиқларсиз амалга оширишини таъминлашга қаратилган бошқа кафолатлар ҳам назарда тутилган.
Депутатлик фаолиятини амалга оширишда иш жойидаги тўсиқлар бартараф этилади. Камбағалликни қисқартириш ва бандлик вазирлиги томонидан барча ташкилотларга депутатлик фаолиятини амалга ошираётган ходимларнинг Кенгаш сессиялари, доимий комиссиялар мажлислари, сайловчилар билан учрашувлар ва фуқаролар қабулида иштирок этишига тўсқинлик қилмаслик юзасидан тегишли кўрсатмалар бериб борилади. Бу орқали депутатнинг асосий иш жойидаги меҳнат вазифалари билан бир қаторда, сайловчилар олдидаги вакиллик мажбуриятларини ҳам бажариши учун зарур шароит яратилади.
Депутатлик ҳуқуқларига тўсқинлик қилган мансабдор шахслар жавобгарлиги кучайтирилади. Депутатни иш жойи ва ўртача иш ҳақи сақланган ҳолда депутатлик вазифаларини бажариш учун ишдан озод этмаган ёки унинг қонуний фаолиятига тўсқинлик қилган мансабдор шахслар қонунчиликда белгиланган тартибда жавобгарликка тортилади. Мазкур норма депутатнинг ўз ваколатларини амалга ошириши учун иш жойида ҳам зарур ҳуқуқий кафолатлар мавжуд бўлишини таъминлашга қаратилган.
Корхона ва ташкилотларга монеликсиз кириш ҳуқуқи таъминланади. Депутатларнинг корхона ва ташкилотларга кириш ҳуқуқи улар сайланган Кенгаш даражасидан келиб чиққан ҳолда амалга оширилади. Бу ҳуқуқ депутатларга сайлов округларидаги ҳолатни жойига чиққан ҳолда ўрганиш, мавжуд муаммоларни бевосита аниқлаш ва тегишли ташкилотлар масъуллари билан мулоқот қилиш имконини беради.
Кенгаш қарорлари ижросини таъминлашнинг таъсирчан механизми жорий этилади. Кенгаш қарорларини белгиланган муддатларда бажармаган ёки ҳисобот бермаган мансабдор шахсларга нисбатан юқори турувчи органга тақдимнома киритиш тартиби белгиланмоқда. Ушбу тақдимномада мансабдор шахснинг эгаллаб турган лавозимига мувофиқлиги ёки уни интизомий жавобгарликка тортиш масаласи кўтарилади. Энг муҳими, мазкур тақдимнома тегишли орган томонидан мажбурий тартибда кўриб чиқилиши лозим.
Менимча, сўнгги норма Кенгаш қарорлари ижросини таъминлашда муҳим аҳамиятга эга. Чунки амалиётда айрим ҳолларда Кенгаш томонидан қабул қилинган қарорлар ўз вақтида бажарилмаганида, назорат жараёни такрорий хатлар ва мурожаатлар юбориш билан чекланиб қолиши мумкин. Энди эса қарорлар ижросини таъминламаган мансабдор шахсларга нисбатан аниқ ташкилий-ҳуқуқий таъсир чораси назарда тутилмоқда. Бу ҳолат ижро интизомини мустаҳкамлаш билан бирга, Кенгаш қарорларининг амалий аҳамияти ва уларнинг бажарилиши учун масъулиятни ҳам оширади.
Очиқ эшиклар ва аниқ ваколатлар
Янги ҳужжатларда белгиланган яна икки муҳим санани алоҳида қайд этиш лозим. Чунки улар маҳаллий Кенгашлар фаолиятида ҳуқуқий тартиб-таомилларни такомиллаштириш ва жамоатчилик иштирокини кенгайтириш билан бевосита боғлиқ.
2026 йил 1 декабрдан бошлаб туман ва шаҳар Кенгашлари томонидан қабул қилинадиган ҳужжатлар лойиҳалари юридик хизмат кўрсатиш марказларида ҳуқуқий экспертизадан ўтказилади. Мазкур тартиб қабул қилинадиган қарорларнинг қонунчилик талабларига мувофиқлигини таъминлаш, уларда ҳуқуқий нормаларнинг тўғри қўлланилиши ва келгусида турли ҳуқуқий тушунмовчиликлар келиб чиқишининг олдини олишга хизмат қилади.
Айниқса, пойтахтдаги туман Кенгашлари учун бу янги ташкилий вазифани юзага келтиради. Энди сессияга киритиладиган қарор лойиҳаларини тайёрлаш жараёнида ҳуқуқий экспертиза учун ҳам етарли вақт ажратиш, тегишли ҳужжатларни олдиндан шакллантириш ва уларнинг ҳуқуқий асосларини пухта ишлаб чиқиш талаб этилади.
2027 йил 1 январдан бошлаб эса фуқаролар вилоятлар ва Тошкент шаҳар Кенгашлари сессияларида кузатувчи сифатида иштирок этиш имкониятига эга бўлади. Бунда уларга сессия ишига аралашиш ҳуқуқи берилмайди, иштирок этиш тартиби эса Сенат томонидан икки ой муддатда тасдиқланиши тавсия этилган.
Ушбу ташаббуснинг эътиборли жиҳати шундаки, у маҳаллий вакиллик органларининг ўз фаолиятини жамоатчилик учун очиқ қилишга бўлган интилиши билан боғлиқ. Фуқароларнинг сессияларда кузатувчи сифатида иштирок этиши Кенгаш фаолияти ҳақидаги ахборотларнинг бевосита жойида олинишига, депутатлар ва ижро ҳокимияти раҳбарлари ўртасидаги мулоқотнинг жамоатчилик назорати остида кечишига шароит яратади.
Албатта, кузатувчи сифатида иштирок этаётган фуқаро сессияда овоз бериш ёки муҳокама жараёнига аралашиш ҳуқуқига эга бўлмайди. Бироқ унинг сессия залида ҳозир бўлиши, мансабдор шахсларнинг ҳисоботларини тинглаши ва депутатларнинг саволларини кузатиши жараён иштирокчиларининг масъулиятини янада оширади. Чунки очиқлик нафақат қабул қилинган қарорлар ҳақида ахборот бериш, балки қарорлар қандай муҳокама қилинаётгани ва улар учун ким масъул эканини жамоатчиликка кўрсатиш имконини ҳам беради. Шу маънода, фуқароларнинг бевосита иштироки жамоатчилик назоратининг муҳим ва самарали воситаларидан бирига айланади.
Хулоса
2026 йил ноябрь ойида қабул қилинган ушбу икки ҳужжатнинг мазмун-моҳиятини тўртта муҳим тушунча орқали ифодалаш мумкин: ҳисобот, савол, маблағ ва очиқлик. Ҳисобот тизими масъул раҳбарларнинг шахсий иштироки ва аниқ муддатлар асосида такомиллаштирилмоқда. Савол бериш ва жавоб талаб қилиш амалиёти «Кенгаш соати» орқали янги мазмун билан бойитилмоқда. Депутатлар ташаббусларини молиялаштириш учун маҳаллий бюджет харажатларининг 3–5 фоизи миқдорида маблағ йўналтириш механизми белгиланмоқда. Фуқароларнинг сессияларда кузатувчи сифатида иштирок этиши эса вакиллик органлари фаолиятининг очиқлигини таъминлашга хизмат қилади.
Менинг асосий хулосам шуки, мазкур ислоҳотлар маҳаллий Кенгашларнинг фақат қарорларни кўриб чиқиш ва тасдиқлаш билан чекланадиган фаолиятидан ижро ҳокимияти устидан таъсирчан депутатлик назоратини амалга оширишга йўналтирилган фаолиятга ўтиши учун янги ҳуқуқий ва ташкилий имкониятлар яратади. Бу эса Кенгашнинг ҳудудни бошқаришдаги ўрнини, депутатнинг сайловчилар олдидаги масъулиятини ва қабул қилинаётган қарорларнинг амалий аҳамиятини оширишга қаратилган.
Бироқ ҳар қандай ҳуқуқий ислоҳотнинг натижаси, аввало, унинг амалиётда қандай татбиқ этилиши билан белгиланади. Қонун билан берилган ваколатлардан самарали фойдаланиш ҳар бир депутатнинг ташаббускорлигига, сайлов округидаги муаммоларни чуқур ўрганишига, ижро ҳокимияти вакилларига берадиган саволларининг аниқлигига ҳамда қабул қилинган қарорлар ижросини изчил назорат қилишига боғлиқ. Шу билан бирга, котибиятлар зиммасига ҳам янги талаблар асосида иш жараёнларини ташкил этиш, депутатлик ташаббусларини амалий жиҳатдан қўллаб-қувватлаш ва назорат механизмларининг самарали ишлашини таъминлаш бўйича муҳим вазифалар юкланади.
Зеро, Кенгашнинг таъсирчанлиги фақат унинг ваколатлари билан эмас, балки ушбу ваколатлардан қай даражада фойдаланиши, халқ манфаатларини қарорлар мазмунига қанчалик тўлиқ сингдира олиши ва уларнинг ижросини қай даражада таъминлаши билан ўлчанади.
«Кенгаш соати» бонг урди. Энди бу соат ҳар бир сессияда аниқ ва баланд янграши, депутатларнинг саволлари жавобсиз қолмаслиги, кўтарилган муаммолар тегишли ечимини топиши ва қабул қилинган қарорлар қоғозда эмас, ҳаётда ўз ифодасини топиши бизнинг — халқ депутатлари Кенгашлари вакилларининг умумий масъулиятимиз.
Давронбек РАВШАНБЕКОВ,
Халқ депутатлари Тошкент шаҳар Кенгаши
котибияти мудири, депутат.
ЎзА