Геологияда рақамли инқилоб: Келажак олимларининг стратегик қадами

Бугунги кунда Ўзбекистон иқтисодиётининг барқарорлиги ва энергетик мустақиллигини таъминлашда геология-қидирув соҳасининг ўрни беқиёс. Давлатимиз раҳбари томонидан ва “Ўзбекистон-2030” стратегияси бўйича соҳани рақамлаштириш ва инновацион технологияларни жорий этиш бўйича белгилаб берилган вазифалар ёш олимлар олдига янги уфқларни очмоқда. Ушбу мақолада “Нефть ва газ конлари геологияси ҳамда қидируви институти” ДМ фаолияти, соҳадаги истиқболли изланишлар ва “Келажак муҳандислари” танловида тақдим этилаётган инновацион “Spectrum” лойиҳаси ҳақида сўз юритамиз.

Институт — илм ва ишлаб чиқариш кўприги

“Нефть ва газ конлари геологияси ҳамда қидируви институти” Давлат муассасаси давлатимизнинг иқтисодий хавфсизлигини таъминловчи асосий илмий марказлардан биридир. Институтнинг асосий вазифаси углеводород ва энергетик ресурсларнинг истиқболларини илмий асослаш, янги конларни очиш ва мавжудларини ўзлаштиришнинг самарали усулларини ишлаб чиқишдан иборат.

Бугунги кунда институт нафақат нефть ва газ, балки энергетика соҳасининг бошқа муҳим тармоқлари, хусусан, уран геологияси йўналишида ҳам фаол тадқиқотлар олиб бормоқда. Бу ерда геологиянинг классик усуллари замонавий IT технологиялар ва сунъий интеллект билан синтез қилинмоқда.

Ёш олимлар — соҳа драйвери

Замонавий геология эндиликда фақатгина “болға ва харита” эмас, балки юқори аниқликдаги алгоритмлар ва “Big Data” тилида гапирадиган мураккаб соҳага айланди. Ёш олим сифатида бизнинг мақсадимиз — геология-қидирув жараёнларига сунъий интеллект (AI) элементларини олиб кириш орқали инсон омилини камайтириш ва башорат қилиш аниқлигини ошириш.

Сўнгги йилларда олиб борилган изланишларимиз натижасида геофизик маълумотларни таҳлил қилиш вақти бир неча ҳафтадан бир неча дақиқага туширилди. Минглаб қудуқ маълумотлари рақамлаштирилиб, 3D форматдаги мураккаб геологик моделлар яратилди. Уран конларининг морфологиясини (роллар, қанотлар) башорат қилувчи математик алгоритмлар ишлаб чиқилди.

“Келажак муҳандислари” танлови: имкониятлар майдони

Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги томонидан ташкил этилаётган “Келажак муҳандислари” Республика кўрик танлови ёш мутахассислар учун ўз лойиҳаларини намойиш этиш ва амалиётга татбиқ қилишда улкан майдон бўлиб хизмат қилмоқда. Ушбу танловда “Нефть ва газ конлари геологияси ҳамда қидируви институти” Давлат муассасаси илмий ёш олими Акбар Эломонов “Spectrum” лойиҳаси билан иштирок этмоқда.

Танловга тайёргарлик жараёнида лойиҳанинг техник ҳужжатлари, 3D прототиплари ва иқтисодий самарадорлик ҳисоб-китоблари тўлиқ шакллантирилди. Бу нафақат илмий ғоя, балки ишлаб чиқаришга тайёр муҳандислик ечимидир.

Глобал энергия тақчиллиги ва уранга бўлган эҳтиёж

Бугунги кунда дунё аҳолисининг ўсиши, глобал саноатлашиш ва рақамли технологияларнинг, хусусан, сунъий интеллект ва йирик дата-марказларнинг ривожланиши натижасида жаҳон миқёсида электр энергиясига бўлган талаб кескин ортиб бормоқда. Анъанавий углеводородлар (нефть, газ, кўмир) захираларининг камайиши ҳамда глобал иқлим ўзгариши муаммоси дунё давлатларини экологик тоза ва барқарор энергия манбаларини излашга мажбур қилмоқда. Қуёш ва шамол энергияси табиат инжиқликларига боғлиқ бўлгани сабабли, замонавий дунё учун ягона муқобил, тинимсиз ва энг қувватли базавий манба — бу атом энергетикаси бўлиб қолмоқда.

Айнан шу омил АЭСлар учун бош хомашё ҳисобланган уранга бўлган глобал эҳтиёжни рекорд даражада ошириб юборди. Халқаро таҳлилларга кўра, яқин ўн йилликда жаҳон бозорида уранга бўлган талаб таклифдан сезиларли даражада ўзиб кетиши кутилмоқда. Бу эса Ўзбекистон каби йирик уран захирасига эга давлатлар учун нафақат иқтисодий фойда, балки глобал геосиёсий ва энергетик майдонда стратегик устунликни таъминлайди. Мураккаблашган бозор шароитида эса конларни тезкор ва кам харажат билан аниқлашда ёш олим ишлаб чиқаётган “Spectrum” каби рақамли технологияларнинг роли беқиёсдир.

“Spectrum” лойиҳаси: уран геологиясидаги янги эра

“Spectrum” лойиҳаси — бу уран конларини қидириш ва қазиб олишни оптималлаштиришга қаратилган юқори технологияли рақамли экотизимдир.

Лойиҳанинг негизида Recurrent Neural Networks (RNN) ва LSTM каби нейрон тармоқлари ётади. Бу технологиялар ер ости геофизик кўрсаткичларини инсон хатосисиз таҳлил қилиб, руда таналарининг чегараларини 95-98 фоиз аниқликда белгилаб беради.

Лойиҳанинг республика ва соҳа учун аҳамияти юқори. Ўзбекистон уран қазиб олиш бўйича дунёда етакчи ўринлардан бирини эгаллайди. “Ўзбекистон-2030” стратегияси бўйича уран ҳом ашёсини қазиб олишни уч баробарга ошириш режалаштирилган.

Лойиҳанинг жорий этилиши қуйидаги стратегик фойдаларни келтиради:

- Иқтисодий самарадорлик: Битта нотўғри бурғиланган қудуқ миллионлаб зарар демакдир. Бизнинг тизимимиз “бўш” бурғилаш ишларини 15-20 фоизга камайтириш имконини беради;

- Экологик хавфсизлик: Ер остида танлаб эритиш (ПСВ) жараёнида кимёвий эритмаларнинг ҳаракатини рақамли назорат қилиш орқали атроф-муҳит ва ер ости сувлари ифлосланишининг олди олинади;

- Вақт тежамкорлиги: Илгари ойлаб давом этадиган ҳисоб-китоблар эндиликда бир неча дақиқада амалга оширилади;

- Халқаро стандартлар: Лойиҳа миллионлаб маълумотларни халқаро JORC ва PRMS стандартларига мослаштиради, бу эса хорижий инвесторлар учун конларимизнинг жозибадорлигини оширади.

Хулоса

Геология — бу занжирнинг боши. Агар биз конни тўғри ва арзон топсак, энергия таннархи пасаяди, бу эса мамлакатдаги ҳар бир фуқаронинг ҳаётига ижобий таъсир қилади. “Spectrum” лойиҳаси ва “Келажак муҳандислари” каби ташаббуслар Ўзбекистонни жаҳоннинг инновацион геологик марказларидан бирига айлантириш йўлидаги дадил қадамдир.

Биз ёш олимлар сифатида Президентимиз ва халқимиз ишончини оқлаб, ватанимизнинг ер ости бойликларини халқимиз фаровонлиги учун хизмат қилдиришда бор куч-ғайратимизни сафарбар этамиз.

Акбар Эломонов,

“Нефть ва газ конлари геологияси ҳамда қидируви институти”

Давлат муассасаси ёш олими

ЎзА