Бола ҳуқуқлари кафолатлари: қонун устуворлигидан амалий натижадорликка
Ўзбекистонда бола ҳуқуқларини ҳимоя қилиш бўйича қонунчилик ва амалиётда сўнгги йилларда катта ўзгаришлар кузатилди. Бу ислоҳотлар болаларнинг хавфсизлиги ва энг устун манфаатларини қандай таъминламоқда?
20 ноябрь – Бутунжаҳон болалар куни
Бугун дунё Бутунжаҳон болалар кунини нишонламоқда. 1959 йилнинг айнан шу куни БМТ Бош Ассамблеяси Бола ҳуқуқлари декларациясини, 1989 йилда Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенцияни қабул қилган. Ўзбекистон Олий Кенгашининг 1992 йил 9 декабрдаги қарори билан мамлакатимиз ушбу Конвенцияга қўшилган. Сўнгги икки йилда миллий қонунчиликда боланинг мустақил ҳуқуқ эгаси сифатидаги мақоми янада мустаҳкамланди.
Миллий статистика қўмитаси маълумотига кўра, 2026 йил 1 январь ҳолатига Ўзбекистонда 0-14 ёшдаги болалар сони 11 миллион 630 минг 879 нафар бўлган. Биргина шу ёш гуруҳи мамлакатимиздаги 38,2 миллион аҳолининг 30 фоиздан ортиғини ташкил этади. Шу боис бола ҳуқуқларини таъминлаш таълим ва соғлиқни сақлашдан тортиб, ижтимоий ҳимоя ва одил судловгача бўлган соҳаларда давлат зиммасига алоҳида масъулият юклайди.
Бу соҳадаги ислоҳотлар Президентимиз ташаббуси билан изчил давом эттирилмоқда. Давлатимиз раҳбарининг 2025 йил 24 декабрдаги ПФ-256-сон фармони билан 2026-2030 йилларга мўлжалланган Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш стратегияси тасдиқланди. 2026 йилда қабул қилинган Президент фармон ва қарорлари билан жабрланган болалар билан ишлашнинг янги тартиблари жорий этилди, уларнинг асосида қонунларга ўзгартишлар киритилди. 20 ноябрь муносабати билан бу ҳужжатларга бола нуқтаи назаридан баҳо бериш ўринли. Ҳимояга муҳтож бола ёрдамни вақтида оляптими, унинг ҳаётига дахлдор қарорларда ўз фикри қанчалик инобатга олиняпти?
Конституциявий ва қонунчилик асослари
Янги таҳрирдаги Конституция бу сиёсатнинг асосини белгилаб берди. Унинг 78-моддасига кўра, боланинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини таъминлаш ҳамда ҳимоя қилиш, унинг жисмоний, ақлий ва маданий жиҳатдан тўлақонли ривожланиши учун энг яхши шарт-шароитларни яратиш давлатнинг мажбуриятидир. 44-модда боланинг соғлиғи, хавфсизлиги, ахлоқи, ақлий ва жисмоний ривожланишига хавф соладиган, шу жумладан унинг таълим олишига тўсқинлик қиладиган меҳнатнинг ҳар қандай шаклини тақиқлайди. 77-моддага кўра, етим болалар ва ота-онасининг васийлигидан маҳрум бўлган болаларни боқиш, тарбиялаш ва ўқитишни давлат ва жамият таъминлайди.
Бу нормалар 2008 йилда қабул қилинган «Бола ҳуқуқларининг кафолатлари тўғрисида»ги Қонун билан бирга соҳанинг ўзагини ташкил этади. Жорий йилда унга муҳим ўзгартиш киритилди. 2026 йил 1 июлдаги ЎРҚ-1156-сон Қонун билан мазкур Қонуннинг 3-моддасига «боланинг энг устун манфаатлари» тушунчаси киритилди. Оила кодексининг 13 та моддасида, Фуқаролик процессуал кодексида ҳамда «Васийлик ва ҳомийлик тўғрисида»ги Қонунда «бола манфаатлари» ибораси «боланинг энг устун манфаатлари» билан алмаштирилди.

Тўғри, боланинг фикрини инобатга олиш талаби аввал ҳам мавжуд эди. Олий суд Пленумининг 1998 йил 11 сентябрдаги 23-сон қарорида ота-онадан бирининг моддий-маиший шароити яхшироқ экани болани унга бериш учун ўзи асос бўла олмаслиги, суд мустақил фикрлай оладиган боланинг хоҳишини ҳисобга олиши мумкинлиги тушунтирилган. 2026 йилдаги янгилик шундаки, «энг устун манфаатлар»га энди қонуннинг ўзида таъриф берилди. Улар боланинг Конституция, қонунлар ва халқаро шартномаларда назарда тутилган ҳуқуқларидан келиб чиқади ҳамда боланинг ўз иштироки ва фикри инобатга олинган ҳолда аниқланади. Шу Қонун билан боланинг ўзига дахлдор ҳар қандай масалада, жумладан суд ёки маъмурий муҳокамада фикр билдириш ҳуқуқи ҳам мустаҳкамланди. Шу тариқа Конвенциянинг 3-моддасидаги энг устун манфаат ва 12-моддасидаги боланинг эшитилиш ҳуқуқи миллий қонунчиликда аниқ мезонга эга бўлди.
Болани зўравонликдан ҳимоя қилишда нима ўзгарди?
Болага нисбатан зўравонликни таниб олиш уни ҳимоя қилишнинг биринчи шартидир. 2024 йил 14 ноябрда қабул қилинган «Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш тўғрисида»ги қонунда жисмоний, жинсий ва руҳий зўравонлик билан бир қаторда болага ғамхўрлик кўрсатмаслик, уни эксплуатация қилиш ва таъқиб этиш (буллинг) ҳам зўравонлик шакли деб белгиланди. Қонун жабрланган болага ҳимоя ордери бериш тартибини ҳам жорий этди. Ордер ички ишлар органлари томонидан 30 кунгача берилади, суд уни узайтириши мумкин. Масалан, ордер орқали зўравонлик қилган шахснинг бола билан бир хонада ёки транспорт воситасида бирга бўлиши, у билан алоқа қилиши тақиқланади.
Баъзан боланинг хавфсизлиги учун уни вақтинча оиласидан олишга тўғри келади. Шунда уни ким парвариш қилади? Юқорида қайд этилган Стратегияни тасдиқлаган ПФ-256-сон фармонда бу масалага ҳам ўрин берилди. 2026 йил 1 февралдан зўравонлик туфайли оиласидан олинган ёки хавф остида қолган болаларни махсус тайёргарликдан ўтган тутинган оилага жойлаштириш хизмати жорий этилди. 1 мартдан «Инсон» ижтимоий хизматлар марказларида ижтимоий ҳимояга муҳтож болаларнинг ота-оналари учун «Меҳрли оила» хизматини йўлга қўйиш белгиланди. Бу хизмат ота-онага фарзанди билан издан чиққан муносабатни тиклашда кўмак беради.
Бола бошидан кечирганини ҳар доим ҳам ўзи айта олмайди. Шунинг учун зўравонликни аниқлаган ходимнинг масъулияти ҳам белгиланди. Фармонда 2026 йил 1 сентябрдан таълим, соғлиқни сақлаш ва ижтимоий ҳимоя ташкилотлари ходимлари болага нисбатан аниқланган зўравонлик ҳолати ҳақида хабар бермаса, маъмурий жавобгарликка тортилиши назарда тутилди. 2026 йил 11 сентябрдаги ЎРҚ-1174-сон Қонунга кўра, педагогик фаолияти давомида болага жисмоний ёки руҳий зўравонлик қилгани учун маъмурий жавобгарликка тортилган шахс бир йил давомида мактабгача, умумий ўрта, ўрта махсус, профессионал ва болалар учун қўшимча таълим ташкилотларида педагогик фаолият билан шуғуллана олмайди.
Шу қонун етим қолган ёки ота-она қарамоғидан маҳрум бўлган бола ҳақида хабар бериш муддатини ҳам аниқ белгилади. Бундай ҳолатдан хабар топган шахс йигирма тўрт соат ичида бола турган жойдаги васийлик ва ҳомийлик органини хабардор қилиши шарт. Вояга етмаган болага васий ёки ҳомий тайинлаш ҳақидаги қарорни энди «Инсон» маркази директори қабул қилади. Қаровсиз қолган бола учун ким масъул экани ва у қачон ҳаракатга киришиши шу тариқа аниқлаштирилди.
Тергов ва суд жараёнида бола билан ким ишлаши ҳам муҳим. 2026 йил 3 мартдаги ПФ-33-сон Фармонда Жиноят кодексининг 118, 119, 121, 128, 128¹ ва 129-моддаларида назарда тутилган жиноятлар бўйича терговга қадар текширув ва дастлабки терговни 2026 йил 1 ноябрдан фақат прокуратура органлари амалга ошириши ҳақидаги таклиф маъқулланди. Фармонда 2027 йил 1 январдан аёллар ва болаларга нисбатан тазйиқ ва зўравонлик билан боғлиқ жиноятларни, қоида тариқасида, махсус тайёргарликдан ўтган терговчилар тергов қилиши, бундай ишларни судда махсус тайёргарликдан ўтган судьялар кўриши белгиланган.
2026 йил 14 октябрдаги ЎРҚ-1180-сон қонун билан ўн тўрт ёшга тўлмаган боланинг номусига тегиш ёки унга нисбатан зўрлик ишлатиб, жинсий эҳтиёжни ғайритабиий усулда қондириш учун ўн беш йилдан йигирма беш йилгача ёхуд умрбод озодликдан маҳрум қилиш жазоси белгиланди. Қасддан содир этган жинояти боланинг ўлимига сабаб бўлган шахсга шартли ҳукм қўлланилмайди. Шу Қонун боланинг ўзи учун ҳам муҳим кафолатни мустаҳкамлади. Зўравонликдан жабрланган ёки унга гувоҳ бўлган бола тегишли процессуал ҳаракатга жалб қилинган пайтдан бошлаб давлат ҳисобидан юридик ёрдам олиш ҳуқуқига эга.
Бу ҳужжатлар бир-бирини тўлдиради. Жазо оғирлаштирилиши билан бир қаторда зўравонликни барвақт аниқлаш, у ҳақда хабар бериш мажбурияти, тергов ва суд жараёнида жабрланган болани қайта жароҳатламаслик ҳамда уни оилавий муҳитга қайтариш чоралари ягона тизимга бирлашмоқда.
Амалиётдаги янги механизмлар
Қонундаги тамойил амалда қандай кўринишини Самарқанд мисолида кўриш мумкин. Президентнинг 2026 йил 14 октябрдаги «Болаларни ижтимоий ҳимоя қилиш тизимини такомиллаштиришга қаратилган қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги қарори билан Самарқанд шаҳрида «Барнахус» модели асосида «Нажот» болалар маркази ташкил этилди. Қарорга кўра, 20 октябрдан Самарқанд вилояти ҳудудида содир этилган, қарорда санаб ўтилган жиноятлар бўйича жабрланган болани сўроқ қилиш, экспертиза учун намуна олиш, таниб олиш учун кўрсатиш каби процессуал ҳаракатлар марказнинг махсус жиҳозланган хоналарида ўтказилади. Бола билан марказ психологининг хулосаси асосида махсус тайёргарликдан ўтган прокуратура ходими (интервьюер) ишлайди. Жараён мажбурий тартибда аудио ва видеоёзувга олинади, бу ёзувлар болани судга чақирмасдан далил сифатида фойдаланилиши мумкин.
Жабрланган бола учун бошидан кечирган воқеани турли идораларда қайта-қайта айтиб бериш оғир. «Нажот» марказида сўроқ ва бошқа зарур процессуал ҳаракатлар бир жойда, болага мос шароитда ўтказилади. Бундан мақсад тергов жараёнида болани яна руҳий жароҳатланишдан асрашдир. Бундай марказ илк бор 1998 йилда Исландияда ташкил этилган, 2018 йилга келиб Европанинг ўндан ортиқ давлатида шундай хизматлар йўлга қўйилган. Ҳозирча «Нажот» маркази Самарқанд вилоятига хизмат кўрсатади. Қарорга кўра, марказ тажрибаси ўрганилиб, 2028 йил декабрига қадар бошқа ҳудудларда ҳам шундай марказлар ташкил этиш бўйича таклиф киритилади.
Айрим ҳолларда бола манфаатини таъминлаш учун муассасанинг кундалик тартибини ҳам ўзгартиришга тўғри келади. Президентнинг 2026 йил 12 ноябрдаги ПҚ-395-сон қарорига кўра, 1 декабрдан уч ёшга тўлмаган болалар учун иккита «Она ва бола маркази» ташкил этилади. Бири 21-сон жазони ижро этиш колонияси қошидаги Болалар уйи негизида, иккинчиси 42-сон манзил-колонияда очилади. Бу махсус давлат мактабгача таълим ташкилотларида кеча-кундуз ишлайдиган ҳар бир гуруҳ беш нафаргача болага мўлжалланган. Она ишдан бўш вақтида фарзанди билан бирга бўлиши, тунда ҳам унинг ёнида қолиши мумкин. Шу тариқа жазони ўтаётган онага фарзандининг кундалик парваришида бевосита қатнашиш учун шароит яратилади.
Бола ҳуқуқларини ким ҳимоя қилади?
Ўзбекистонда бола ҳуқуқларига риоя этилиши устидан парламент назоратини Болалар омбудсмани амалга оширади. Бу лавозим 2019 йилда Инсон ҳуқуқлари бўйича вакилнинг ўринбосари сифатида жорий этилган, 2021 йилда мустақил институтга айланган. 2024 йил 29 февралдаги ЎРҚ-917-сон Қонун вакилнинг ваколатлари ва мустақиллик кафолатларини белгилади. Вакилни Президент тавсиясига кўра Олий Мажлис палаталари беш йил муддатга сайлайди. Вакил ҳар йили парламентга давлат органлари бола ҳуқуқларига қандай риоя этаётгани ҳақида маъруза тақдим этади.
Болага жойида ёрдам кўрсатишда Ижтимоий ҳимоя миллий агентлигининг туман ва шаҳарлардаги «Инсон» марказлари алоҳида ўрин тутади. Масалан, болага нисбатан зўравонлик ҳақида хабар келганда, марказ мутахассислари бошқа масъул идоралар билан бирга болага қандай хавф таҳдид солаётганини баҳолайди. Шунга қараб уни ҳимоя қилиш чоралари белгиланади.
Боланинг ўзи ёрдам сўрай оладими?
2024 йилда Болалар омбудсманига 1 минг 64 та мурожаат келиб тушган, 2025 йилда уларнинг сони 1 минг 934 тага етган. Шундан 42 тасини, яъни жами мурожаатларнинг 2,17 фоизини болаларнинг ўзи йўллаган. Қонун болага вакилга мустақил равишда шикоят қилиш ҳуқуқини беради, вакил уни кўриб чиқиши шарт. Амалда бу ҳуқуқдан фойдаланиш учун бола кимга ва қандай мурожаат қилишни билиши, зарур пайтда катталарнинг ёрдамисиз ҳам ўз гапини етказа олиши керак.
Айрим мурожаатлар боланинг кундалик таъминотига дахлдор. 2025 йилда Болалар омбудсмани 403 миллион 745 минг сўмлик алимент қарзини ундиришга кўмаклашган. Алимент кечиккан ҳар бир ойда боланинг озиқ-овқати, кийими ёки ўқиши билан боғлиқ харажатлар уни парваришлаётган ота ёки онанинг зиммасида қолади. Шу боис бола манфаати учун тўловнинг ўз вақтида келиб тушиши ҳам ундирилган маблағ миқдори қадар аҳамиятли.
Бола баъзан бошидан кечирганини ўзи айтиб беради, баъзан эса унинг қийналаётганини яқинлари ёки ўқитувчиси биринчи бўлиб сезади. Ҳар икки ҳолда ҳам болани шоширмай тинглаш, унинг фикрини инобатга олиш ва унга вақтида ёрдам бериш муҳим. Кўрилган чоранинг самараси боланинг кундалик ҳаётида билинади. У ўзини уйда ва мактабда хавфсиз ҳис қилиши, қийналганида кимга ишониб мурожаат қилишини билиши керак.
Қонунлар ижросидаги навбатдаги вазифалар
Суд қарорида боланинг фикри қандай ҳисобга олингани кўриниши керак. Ота-она алоҳида яшаётганда бола улардан қайси бири билан қолиши ҳақидаги низо бунга мисол бўла олади. Олий суд Пленумининг 1998 йил 11 сентябрдаги 23-сон қарорида боланинг фикрини аниқлаш тартиби тушунтирилган. Энди шу тушунтиришни тўлдириш мақсадга мувофиқ. Суд ҳал қилув қарорида боланинг фикрини қай тарзда аниқлаганини, унга қандай баҳо берганини ва танланган ечим нима учун айнан шу боланинг энг устун манфаатларига мос келишини асослаши лозим.
Жабрланган бола қайси ҳудудда яшашидан қатъи назар, терговда унга мос шароит яратилиши зарур. Самарқанддаги «Нажот» маркази тажрибасини ҳозирдан ўрганиб бориш бошқа ҳудудларда шундай марказларни ташкил этишда қўл келади. Бунда бола неча марта сўроқ қилингани ва унга қандай психологик ёрдам кўрсатилганига эътибор бериш муҳим. Жабрланган болани сўроқ қилишда психолог иштирокини мажбурий этиб белгилаш ҳам мақсадга мувофиқ. 2027 йил 1 январдан аёллар ва болаларга нисбатан тазйиқ ва зўравонлик билан боғлиқ жиноят ишларини, қоида тариқасида, махсус тайёргарликдан ўтган терговчи ва судьялар юритиши белгиланган. Уларнинг бола билан мулоқот қилиш кўникмасини мунтазам амалий машғулотлар орқали мустаҳкамлаб бориш лозим.
Бола мустақил ва хавфсиз мурожаат қила олиши керак. Ҳар бир ўқувчи ёрдам керак бўлганда мактабда ким билан холи гаплашиши ёки интернет орқали қаерга ёзиши мумкинлигини билиши зарур. Мурожаат қилиш тартиби боланинг ёшига мос, содда тилда тушунтирилиши лозим. Бола ўз хабарини ким ўқишини ва кейин қандай ёрдам олиши мумкинлигини олдиндан билиши, у ҳақдаги маълумотлар сир сақланиши муҳим.
Интернет орқали боланинг ишончига кириш ҳолатларига ҳам ҳуқуқий баҳо бериш зарур. ЎРҚ-1180-сон қонун болалар ўртасида тарқатилиши тақиқланган ахборот маҳсулотини интернетга жойлаштирганлик учун маъмурий жавобгарликни белгилади. Рақамли муҳитда бола учун хавф шахсий ёзишмада ҳам туғилиши мумкин. ПФ-33-сон Фармонда вояга етмаган шахсдан жинсий мақсадда фойдаланиш, шунингдек, шу мақсадда интернет орқали унинг ишончини қозониш, яъни онлайн груминг учун жавобгарлик белгилаш масаласини ўрганиб, асосланган таклифлар киритиш вазифаси қўйилган.
Парламент назоратида болага кўрсатилган ёрдамнинг натижаси баҳоланиши лозим. Олий Мажлис палаталари ЎРҚ-996-сон Қонун ва 2026 йилда қабул қилинган қонунлар ижросини ҳудудлар бўйича мунтазам ўрганиб бориши мақсадга мувофиқ. Масалан, ҳимоя ордерлари сони билан бирга, ордер берилгач зўравонлик такрорланган ҳолатларни ҳам таҳлил қилиш зарур. Профессионал тутинган оилага жойлаштирилган болалар бўйича уларнинг янги муҳитга мослашуви ва оилага қандай кўмак берилгани ҳам ҳисобга олиниши керак.
Бутунжаҳон болалар кунида сўнгги йилларда қабул қилинган қонунларнинг аҳамияти ҳақида кўп гапирилади. Бола учун бу ўзгаришларнинг маъноси оддий. У қаерда ва ким билан яшаши ҳал этилаётганда ўз фикрини эркин айта олиши, хавф остида қолганда ёрдам сўраши ва ўша ёрдамни вақтида олиши керак.
Лазиза НИЁЗОВА,
Олий Мажлис Қонунчилик палатаси ҳузуридаги
Парламент тадқиқотлари институти бош илмий ходими.
ЎзА