Ziyolilik – ibrat böliş masʼuliyati
Har bir millatning maʼnaviy qiyofasi, tafakkur darajasi va kelajakka intilişida ziyolilarning örni alohida. Ular jamiyatdagi voqea-hodisalarni teran anglaydigan, bilim va tajribasi bilan atrofdagilarga yöl körsata oladigan, ezgulik va adolat mezonlarini hayotda qaror toptirişga intiladigan insonlardir. Şu bois xalq azaldan ziyolilarga alohida hurmat bilan qaragan, ularning fikriga quloq tutgan, hayotiy tajribasi va maʼnaviy qaraşlaridan ibrat olgan.
Biroq ziyolilikni faqat maʼlumot, ilmiy daraja, unvon yoki kasbiy mavqe bilan ölçab bölmaydi. Çunki bilim insonning imkoniyatlarini kengaytiradi, ammo uning qanday maqsadlarga xizmat qilişi şaxsiy fazilatlariga boğliq. Haqiqiy ziyoli öz bilimini manmanlik vositasiga aylantirmaydi, aksinça, uni odamlarga naf keltiriş, jamiyatdagi muammolarni anglaş va ularning yeçimiga hissa qöşiş uçun işlatadi. Uning qadri faqat nimani bilişi bilan emas, balki qanday inson ekani, qanday yaşaşi va atrofiga qanday taʼsir körsatişi bilan belgilanadi.
Ziyolilik — insonning butun hayoti davomida namoyon böladigan maʼnaviy fazilat. U doimiy izlaniş, öz ustida işlaş, haqiqatni qadrlaş, boşqalarning fikrini hurmat qiliş va har qanday vaziyatda insoniylik mezonlariga sodiq qolişni talab etadi. Eng muhimi, ziyoli inson öz sözi va amali örtasida uyğunlikni saqlaydi. Ana şu uyğunlik uning obrösini mustahkamlaydi va odamlar işonçini qozonişiga asos böladi.
Ziyolilik oiladan boşlanadi
Insonning maʼnaviy dunyosi, hayotga munosabati va xulq-atvori, avvalo, oilada şakllanadi. Bolaning yaxşilik va yomonlik, halollik va nohaqlik, mehr-oqibat va masʼuliyat haqidagi dastlabki tasavvurlari ham şu muhitda paydo böladi. U ota-onasining nasihatlaridan köra, köproq kundalik xatti-harakatlariga qaraydi. Kattalarning bir-biriga munosabati, özgalar bilan muomalasi, mehnatga yondaşuvi va qiyin vaziyatlarda özini tutişi farzand uçun eng taʼsirçan tarbiya maktabidir.
Şu maʼnoda, ziyolilikning ilk mezoni insonning öz oilasidagi munosabatlarida körinadi. Özgalarga odob-axloq haqida gapiradigan kişi, avvalo, yaqinlariga mehribon, farzandlariga eʼtiborli, oila aʼzolariga nisbatan adolatli bölişi lozim. Zero, bola uçun ota-onasining hayot tarzi har qanday nasihatdan taʼsirliroq. U kattalarning gapi bilan işi bir-biriga mos kelayotganini körib ulğaysa, halollik, masʼuliyat va hurmatni tabiiy hayotiy qadriyat sifatida qabul qiladi.
Farzand tarbiyasida faqat yaxşi taʼlim oliş yoki kelajakda munosib kasb egallaşga yönaltirişning özi kifoya emas. Unda mustaqil fikrlaş, öz xatti-harakatlari uçun javob beriş, birovning haqini hurmat qiliş, mehnatdan qoçmaslik, özgalar dardiga befarq bölmaslik kabi fazilatlarni ham şakllantiriş zarur. Ayniqsa, bugungi axborot oqimi kuçaygan şaroitda yoşlarni har qanday maʼlumotni tanqidiy baholaşga, haqiqatni asossiz daʼvodan farqlaşga, öz qaraşlarini dalillar bilan asoslaşga örgatiş muhimdir.
Bunda ota-onaning kitobxonligi, bilimga intilişi, kundalik voqealarga munosabati va farzand bilan oçiq muloqoti katta ahamiyatga ega. Bolaning savollariga eʼtibor bilan javob beriş, uning fikrini tinglaş, xatosini kamsitmasdan tuşuntiriş ham tarbiyaning muhim qismidir. Ziyoli ota-ona farzandiga tayyor xulosalarni singdiriş bilan çeklanmaydi, balki uni mustaqil öylaşga, izlanişga va öz yölini topişga örgatadi.
Şunday oilada ulğaygan farzand ilmni faqat şaxsiy muvaffaqiyat vositasi emas, balki hayotda munosib örin topiş va atrofdagilarga foyda keltiriş imkoniyati sifatida anglaydi. Demak, ziyoli insonning farzandlariga qoldiradigan eng qimmatli merosi moddiy boylikdan ham köra, ularning qalbiga singdirgan maʼnaviy qadriyatlari va hayot saboqlaridir.
El koriga yaraş baxti
Insonning bilim va salohiyati jamiyat hayotida öz ifodasini topgandagina töla qadr kasb etadi. Ziyolilikning muhim belgisi ham öz imkoniyatlarini faqat şaxsiy manfaat bilan çeklamasdan, xalq va yurt ravnaqiga yönaltira bilişdir. Bu masʼuliyat har bir sohada öziga xos tarzda namoyon böladi. Olimning tadqiqoti, ustozning saboği, şifokorning masʼuliyatli mehnati, muhandisning izlanişi, ijodkorning asari yoki tadbirkorning taşabbusi — barçasi odamlar hayotiga ijobiy taʼsir körsatsa, el manfaatiga xizmat qiladi.
Ziyoli inson öz sohasidagi vazifani şunçaki bajariş bilan çeklanmaydi. U işining sifatini oşirişga, yangilik yaratişga, mavjud muammolarga yeçim topişga intiladi. Kamçilikni körganda befarq ötib ketmaydi, uning sabablarini örganadi, xolis fikr va amaliy taklif bilan çiqadi. Bunday yondaşuv kasbiy masʼuliyatni ijtimoiy daxldorlik bilan boğlaydi. Zero, jamiyat taraqqiyoti faqat alohida insonlarning muvaffaqiyatiga emas, balki har bir sohada öz işini vijdonan bajaradigan, umumiy manfaatni öylaydigan fidoyi kişilar mehnatiga tayanadi.
Ziyoli insonning jamiyatdagi örni, ayniqsa, özi yaşab turgan mahallada yaqqol körinadi. Çunki mahalla — insonlarning kundalik hayoti, quvonçu taşvişlari, orzu-intilişlari va muammolari bir-biriga tutaşadigan, hamjihatlik va özaro kömak qadr topadigan muhit. Bu yerda ziyolining bilimi, hayotiy tajribasi va odamlar örtasidagi obrösi katta ahamiyat kasb etadi.
U mahalladagi yoşlarning taʼlim-tarbiyasiga kömaklaşişi, iqtidorli farzandlarni qöllab-quvvatlaşi, kitobxonlik va maʼrifiy tadbirlarni taşkil etişda taşabbus körsatişi mumkin. Şuningdek, oilalar örtasidagi hamjihatlikni mustahkamlaş, keksa avlod tajribasini yoşlarga yetkaziş, ehtiyojmand insonlarga kömak beriş kabi xayrli işlarga öz hissasini qöşadi. Baʼzan bir insonning oqilona maslahati, xolis munosabati yoki amaliy yordami mahalladagi muayyan muammoning hal etilişiga turtki böladi.
Ayniqsa, ziyoli inson mahalla hayotida faqat kuzatuvçi bölib qolmasdan, ezgu taşabbuslarni qöllab-quvvatlasa, aholini umumiy maqsadlar atrofida birlaştirişga intilsa, uning taʼsiri yanada ortadi. U odamlarni tayyor yeçim kutişga emas, mavjud imkoniyatlardan foydalanib, muammolarni birgalikda hal etişga undaydi. Bunday faollik mahallada özaro işonç va daxldorlik tuyğusini kuçaytiradi.
Eng muhimi, bu işlarni amalga oşiriş uçun albatta katta lavozim yoki maxsus vakolat şart emas. Öz kasbini puxta biladigan, odamlar hurmatini qozongan, taşabbuskor va samimiy inson ham atrofida ijobiy özgarişlarga sababçi böla oladi. Uning mahalladagi qadri egallagan mavqei bilan emas, balki odamlarga qançalik naf keltirayotgani bilan ölçanadi.
El koriga yaraş baxtining maʼnosi ham şunda. Insonning mehnati birovning hayotini yengillaştirsa, bir yoşning qobiliyatini yuzaga çiqarsa, bir oilaning muammosini hal etişga yordam bersa yoki jamoani ezgu maqsad atrofida birlaştirsa, bu uning jamiyat oldidagi xizmatidir. Bunday natijalar har doim ham katta eʼtirof bilan birga kelmasligi mumkin, ammo ularning qadri odamlar hayotida qoldirgan ijobiy izi bilan belgilanadi.
Ziyolilar mehnati — kelajakka işonç manbai
Millatning kelajagiga işonç bugungi kunning amaliy natijalari, ilm-fan va tafakkur salohiyati, yoş avlod uçun yaratilayotgan imkoniyatlar bilan mustahkamlanadi. Bu jarayonda ziyolilarning mehnati alohida örin tutadi. Çunki ular faqat bugungi vazifalarni bajaribgina qolmay, ertangi kunning intellektual va maʼnaviy asoslarini ham yaratadilar.
Ilm-fan sohasidagi izlanişlar, taʼlimdagi yangilanişlar, tibbiyotdagi yutuqlar, madaniyat va sanʼatdagi ijodiy kaşfiyotlar, işlab çiqarişdagi texnologik yeçimlar zamirida insonlarning bilimga çanqoqligi va fidoyiligi mujassam. Har bir puxta tadqiqot, sifatli dars, yangi işlanma yoki ijodiy asar kelajak uçun muayyan qiymat yaratadi. Bu mehnatning samarasi baʼzan darhol közga taşlanmasligi mumkin, ammo yillar ötib uning natijasi kamolga yetgan şogirdlar, hayotga tatbiq etilgan ğoyalar va jamiyatda qaror topgan yangi qaraşlarda namoyon böladi.
Ziyolilarning kelajak oldidagi masʼuliyati, avvalo, yoş avlodning dunyoqaraşiga taʼsir körsatişida namoyon böladi. Bugungi yoşlar qanday bilim olişi, qanday maqsadlar sari intilişi, murakkab masalalarga qanday yondaşişi köp jihatdan ularni örab turgan maʼrifiy muhitga boğliq. Şu bois ustozning şogirdga bergan bilimi, olimning ilmiy izlanişlari, ijodkorning asari yoki tajribali mutaxassisning maslahati bir avlodning kamolotiga xizmat qilişi mumkin.
Ayni paytda, axborot tezligi va turli qaraşlar taʼsiri kuçaygan zamonda ziyolilarning xolis sözi, teran tahlili va maʼrifiy pozitsiyasiga ehtiyoj ortib bormoqda. Jamiyatda har qanday maʼlumotni tekşiriş, voqealarga dalil va mantiq asosida baho beriş, turli fikrlar örtasida soğlom muloqotni saqlaş muhim ahamiyat kasb etadi. Ziyoli inson bu jarayonda odamlarni tayyor xulosalarga ergaştirişga emas, mustaqil fikrlaşga, savol berişga va haqiqatni izlaşga undaydi. Bu esa jamiyatning maʼnaviy barqarorligi va intellektual salohiyatini yuksaltirişga xizmat qiladi.
Albatta, ziyolilarga bölgan hurmat ular zimmasiga muayyan masʼuliyat ham yuklaydi. Odamlar ularning fikriga eʼtibor qaratar ekan, sözi bilan amali örtasida muvofiqlik bölişini kutadi. Şuning uçun ziyoli inson öz obrösini asraşni emas, unga munosib yaşaşni muhim deb bilişi kerak. U manmanlikdan yiroq bölişi, özgalarning fikrini tinglaşi, xatosini tan olişdan qoçmasligi va haqiqatni şaxsiy manfaatdan ustun qöyişi lozim. Çunki bilimning haqiqiy qudrati insonni kamtarlikka, masʼuliyatga va yanada köproq izlanişga yetaklaşida körinadi.
Ziyolilarning fidoyi mehnati tufayli yoşlar ilm va halol mehnat bilan yuksak marralarga erişiş mumkinligini köradi. Ular öz oldiga katta maqsadlar qöyişdan çöçimaydi, yurt taraqqiyotiga daxldor ekanini his etadi. Jamiyatda esa bilim, adolat va vijdonga tayangan insonlar borligi ertangi kunga işonçni kuçaytiradi. Demak, ziyolilar kelajakka işonçni faqat söz bilan emas, öz mehnati, izlanişi va hayotga tatbiq etayotgan ğoyalari bilan şakllantiradi.
Aslida, ziyolilikning eng yuksak mezoni — insonning özidan keyin qanday iz qoldirişida. Uning qadri faqat erişgan yutuqlari yoki olgan eʼtiroflari bilan emas, tarbiyalagan farzandlari, kamolga yetkazgan şogirdlari, odamlar hayotiga olib kirgan ezgu özgarişlari bilan ham ölçanadi. Oilasida mehr va maʼrifat muhitini yaratgan, mahallasida hamjihatlikka hissa qöşgan, kasbi orqali elga naf keltirgan insonning taʼsiri öz umridan keyin ham davom etadi.
Zero, ziyolilikning mohiyati — bilim va tafakkurni ezgu işlarga yönaltirib, öz hayoti va mehnati bilan boşqalarga ibrat bölişdir. Bu fazilat unvon bilan emas, insonning har kungi xatti-harakatlari va ezgu işlari bilan qadr topadi. U har kuni halol mehnat, yuksak insoniylik va el-yurt oldidagi masʼuliyat bilan qozoniladi. Millatning maʼnaviy yuksalişi ham, kelajakka işonçi ham ana şunday insonlarning borligi va ular qoldirayotgan ezgu meros bilan mustahkamlanadi.
Abdumutallib ÖKTAMOV,
Demokratik jarayonlarni
tahlil qiliş markazi eksperti