Jadid va zamonaviy pedagogikaning konseptual uyg‘unligi

XX asr boshlarida Turkiston hududida shakllangan jadidchilik harakati nafaqat ijtimoiy-siyosiy, balki pedagogik-ma’rifiy hodisa sifatida ham muhim tarixiy ahamiyatga ega.

Jadidlar jamiyat taraqqiyotini, avvalo, ta’lim va tarbiya islohoti bilan bog‘liq holda talqin etdi. Ularning nazarida millatni uyg‘otish, ijtimoiy ongni yuksaltirish, jaholat va mutaassiblikdan qutulishning asosiy yo‘li zamonaviy maktab, ilm-fan, kasb-hunar va ma’rifat orqali amalga oshirilishi lozim edi. Zamonaviy pedagogika ham inson kapitalini rivojlantirish, shaxsning mustaqil fikrlashi, ijodiy salohiyatini namoyon etishi, hayot davomida ta’lim olishi va ijtimoiy hayotda faol ishtirok etishini asosiy maqsad sifatida belgilaydi. Shu jihatdan jadid pedagogikasi bilan zamonaviy pedagogika o‘rtasida mazmuniy, g‘oyaviy va metodologik uyg‘unlik mavjud.

Bugungi globallashuv, raqamli transformatsiya va ta’lim tizimining modernizatsiyalashuvi sharoitida jadid pedagogik merosini qayta anglash muhim ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi. Chunki jadidlar ilgari surgan maktabni isloh qilish, o‘quvchini faol sub’ekt sifatida tarbiyalash, milliy o‘zlikni anglash, dunyoviy fanlarni o‘qitish, qizlar ta’limiga e’tibor qaratish kabi g‘oyalar bugungi zamonaviy ta’limning asosiy tamoyillari bilan bevosita uyg‘unlashadi.

Jadid pedagogikasi “usuli jadid”, ya’ni yangi usuldagi ta’lim tizimini joriy etish g‘oyasi bilan bog‘liq holda shakllandi. Bu pedagogik qarashlar an’anaviy maktablarda mavjud bo‘lgan yodlashga asoslangan, tor diniy bilimlar bilan cheklangan ta’lim usulidan farqli ravishda, o‘quvchilarga dunyoviy fanlar, ona tili, matematika, geografiya, tarix, tabiatshunoslik kabi fanlarni o‘rgatishni ko‘zda tutgan.

Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Munavvar qori Abdurashidxonov, Abdurauf Fitrat, Ishoqxon Ibrat kabi jadid mutafakkirlari ta’limni millat taraqqiyotining bosh omili deb bildilar. Ular maktabni faqat savod chiqarish maskani emas, balki insonni ijtimoiy hayotga tayyorlaydigan, unda vatanparvarlik, axloq, tafakkur va mas’uliyatni shakllantiradigan muhim institut sifatida baholadilar.

Zamonaviy pedagogika shaxsga yo‘naltirilgan, kompetensiyaviy, innovatsion va integrativ ta’lim g‘oyalariga asoslanadi. Unda o‘quvchi tayyor bilimlarni passiv qabul qiluvchi emas, balki bilimni izlovchi, tahlil qiluvchi, amaliyotda qo‘llovchi hamda mustaqil qaror qabul qiluvchi sub’ekt sifatida qaraladi. Jadid pedagogikasi bilan zamonaviy pedagogika o‘rtasidagi eng muhim o‘xshashlik ularning har ikkalasi ham ta’limni jamiyatni o‘zgartiruvchi kuch sifatida baholashidadir. Jadidlar o‘z davrida jaholat, qoloqlik, savodsizlik va ijtimoiy befarqlikka qarshi ma’rifat orqali kurashgan bo‘lsalar, zamonaviy pedagogika ham inson kapitalini rivojlantirish, ijtimoiy taraqqiyot va raqobatbardosh kadrlar tayyorlashni asosiy vazifa sifatida belgilaydi.

Bugungi ta’lim jarayonida tanqidiy fikrlash, kreativlik, kommunikativlik, hamkorlik, raqamli savodxonlik, ijtimoiy moslashuvchanlik va hayot davomida o‘qish ko‘nikmalari alohida ahamiyatga ega. Zamonaviy pedagogika uchun ta’limning maqsadi faqat bilim berish emas, balki shaxsda hayotiy kompetensiyalarni shakllantirishdir.

Shu nuqtai nazardan, zamonaviy pedagogika shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim, kompetensiyaviy yondashuv, innovatsion va interfaol metodlar, mustaqil ta’lim va o‘z-o‘zini rivojlantirish, milliy va umuminsoniy qadriyatlar uyg‘unligi, ta’limda raqamli texnologiyalardan foydalanish, ijtimoiy faollik va fuqarolik mas’uliyatini shakllantirish singari asosiy tamoyillarga tayanadi.

Jadid pedagogikasidagi “yangi maktab” g‘oyasi bugungi innovatsion ta’lim konsepsiyasi bilan uzviy bog‘liqdir. Chunki jadid maktablarida o‘sha davr uchun yangilik bo‘lgan darsliklar, jadval asosida o‘qitish, sinf-dars tizimi, dunyoviy fanlar va ko‘rgazmali metodlardan foydalanilgan. Zamonaviy pedagogikada esa bu yondashuv interfaol metodlar, raqamli texnologiyalar, loyiha asosida o‘qitish va kompetensiyaviy baholash tizimi orqali davom ettirilmoqda.

Jadidlarning shaxs tarbiyasiga oid qarashlari ham bugungi shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim bilan uyg‘undir. Abdulla Avloniy ta’lim va tarbiyani inson kamolotining ajralmas omili sifatida ko‘rsatib, axloqiy tarbiyani jamiyat taraqqiyoti bilan bog‘lagan. Zamonaviy pedagogikada ham shaxsning intellektual, ma’naviy, axloqiy, ijtimoiy va kasbiy rivojlanishi yaxlit jarayon sifatida talqin qilinadi.

Avvalo, har ikki pedagogik yondashuvda ta’lim jamiyat taraqqiyotining asosiy harakatlantiruvchi kuchi sifatida talqin etiladi. Jadidlar uchun ta’lim millatni jaholatdan qutqarish, milliy ongni uyg‘otish va ijtimoiy taraqqiyotga erishish vositasi bo‘lgan. Zamonaviy pedagogikada esa ta’lim inson kapitalini rivojlantirish, raqobatbardosh shaxsni shakllantirish va jamiyatning innovatsion taraqqiyotini ta’minlash omili sifatida baholanadi.

Ikkinchidan, jadid pedagogikasida o‘quvchi faqat bilim oluvchi emas, balki ijtimoiy hayotda faol ishtirok etuvchi, axloqiy mas’uliyatga ega shaxs sifatida tarbiyalanishi kerakligi ta’kidlangan. Bu qarash zamonaviy pedagogikadagi shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim, kompetensiyaviy yondashuv va ijtimoiy-emotsional rivojlanish g‘oyalari bilan mos keladi.

Uchinchidan, jadid maktablarida qo‘llangan yangi usullar bugungi innovatsion metodlarning tarixiy ildizlari sifatida qaralishi mumkin. O‘sha davrda jadidlar ko‘rgazmali o‘qitish, jadval asosida dars tashkil etish, yangi darsliklar yaratish va dunyoviy fanlarni o‘qitish orqali ta’lim jarayonini yangilashga intilganlar. Zamonaviy pedagogika esa ushbu tamoyillarni raqamli texnologiyalar, interfaol metodlar, loyiha asosida o‘qitish va amaliy kompetensiyalar orqali yanada rivojlantirmoqda.

To‘rtinchidan, jadid pedagogikasida milliy tarbiya va ma’rifatparvarlik asosiy o‘rinda turgan bo‘lsa, zamonaviy pedagogikada milliy qadriyatlar umuminsoniy qadriyatlar bilan uyg‘un holda talqin qilinadi. Bu holat ta’limning nafaqat bilim beruvchi, balki shaxsni ma’naviy-axloqiy jihatdan kamol toptiruvchi tizim ekanligini ko‘rsatadi.

Jadid pedagogikasi tarixiy davr mahsuli bo‘lsa-da, uning g‘oyalari bugungi ta’lim jarayonida o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Aksincha, zamonaviy ta’lim oldida turgan ko‘plab vazifalar – yoshlarni mustaqil fikrlashga o‘rgatish, ularni milliy qadriyatlarga sodiq, zamonaviy bilimlarga ega, ijtimoiy mas’uliyatli shaxs qilib tarbiyalash — jadidlar ilgari surgan g‘oyalar bilan bevosita bog‘liq.

Jadidlar o‘z davrida maktabni jamiyatni isloh qilishning markaziy instituti sifatida ko‘rgan. Zamonaviy pedagogika ham maktab, oliy ta’lim muassasasi va umuman ta’lim tizimini shaxs va jamiyat taraqqiyotining strategik omili sifatida talqin qiladi. Bu ikki yondashuv o‘rtasidagi konseptual uyg‘unlik shundan iboratki, har ikkalasida ham ta’lim ijtimoiy yangilanish, madaniy yuksalish va ma’naviy taraqqiyotning asosiy vositasi hisoblanadi.

Biroq ular o‘rtasida ayrim farqli jihatlar ham mavjud. Jadid pedagogikasi ko‘proq milliy uyg‘onish, savodxonlik va maktab islohoti muammolariga yo‘naltirilgan bo‘lsa, zamonaviy pedagogika global kompetensiyalar, raqamli transformatsiya, xalqaro ta’lim standartlari va innovatsion iqtisodiyot ehtiyojlari bilan bog‘liq masalalarni qamrab oladi. Shunga qaramay, jadid pedagogikasining asosiy g‘oyalari zamonaviy ta’limning nazariy va amaliy rivojlanishida muhim metodologik manba bo‘lib qolmoqda.

Xulosa sifatida aytadigan bo‘lsak, jadid va zamonaviy pedagogikaning qiyosiy tahlili shuni ko‘rsatadiki, ular o‘rtasida chuqur konseptual uyg‘unlik mavjud. Jadid pedagogikasi o‘z davrida ta’limni milliy taraqqiyot, ma’rifat va ijtimoiy uyg‘onish vositasi sifatida talqin etgan bo‘lsa, zamonaviy pedagogika ta’limni inson kapitali, kompetensiya, innovatsion rivojlanish va ijtimoiy barqarorlik omili sifatida baholaydi.

Jadidlarning ta’limga oid qarashlari bugungi pedagogik jarayon uchun ta’limni jamiyat taraqqiyotining asosiy sharti sifatida baholash, o‘quvchini mustaqil fikrlovchi va ijtimoiy faol shaxs sifatida tarbiyalash, milliy qadriyatlar va zamonaviy bilimlarni uyg‘unlashtirish, ta’lim metodlarini yangilash va samaradorlikka yo‘naltirish, tarbiyani ta’limdan ajratmasdan, yaxlit pedagogik jarayon sifatida talqin qilish bilan ahamiyatlidir.

Demak, jadid pedagogik merosini chuqur o‘rganish zamonaviy ta’lim tizimini milliy asosda rivojlantirish, innovatsion pedagogik yondashuvlarni tarixiy-ma’naviy ildizlar bilan boyitish va barkamol shaxs tarbiyasini takomillashtirishda muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega.

Ra’no Sherbutayeva,

ISFT instituti magistranti