Antaliya sammiti: iqlim diplomatiyasidan amaliy manfaatlar sari

Turkiyaning Antaliya şahrida boşlangan BMTning Iqlim özgarişi böyiça Hadli konvensiyasi tomonlari konferensiyasining 31-sessiyasi (COP31) global ekologik muammolarni iqtisodiy taraqqiyot va inson farovonligi bilan uzviy boğliq holda muhokama qiliş maydoniga aylandi.

Davlatimiz rahbari Şavkat Mirziyoyev Turkiya Respublikasi Prezidenti Rejep Tayyip Erdoğanning taklifiga binoan uşbu nufuzli yiğinda iştirok etiş uçun Antaliya şahrida bölib turibdi.

Qayd etilişiça, anjuman kun tartibidan BMTning Iqlim özgarişi töğrisidagi Hadli konvensiyaning asosiy qoidalarini röyobga çiqariş, zamonaviy ekologik xatar va tahdidlarga qarşi kuraşiş hamda “yaşil” taraqqiyot maqsad va vazifalarini ilgari suriş borasida keng kölamli xalqaro hamkorlikni rivojlantiriş masalalari örin olgan.

ÖzA muxbiri COP31 sammiti ahamiyati, Özbekistonning ekologik taşabbuslari hamda mamlakatimiz uçun oçilayotgan moliyaviy va texnologik imkoniyatlar xususida Özbekiston xalqaro islomşunoslik akademiyasi dotsenti, siyosiy fanlar böyiça falsafa doktori Nuriddin Qalqonov fikrlarini yozib oldi.

– COP31 xalqaro hamjamiyatdan iqlim böyiça majburiyatlarning amaliy ijrosini jadallaştiriş talab etilayotgan şaroitda ötkazilmoqda. Jahon meteorologiya taşkilotining 9-noyabrda eʼlon qilgan dastlabki hisobotiga köra, 2015-2026-yillar kuzatuvlar tarixidagi eng issiq yillar bölişi mumkin. Joriy yilning yanvar - sentabr oylarida global örtaça harorat sanoatlaşuvdan oldingi 1850-1900-yillar darajasidan taxminan 1,47 daraja (±0,13) yuqori bölgan. Bu hali butun yilning yakuniy körsatkiçi emas, biroq iqlim xatarlarining kölami haqida jiddiy ogohlantirişdir. Taşkilot bahosiga köra, şu yilning özi ham eng issiq tört yillik qatoridan joy olişi kutilmoqda, kuçayib borayotgan El-Nino esa 2027-yilda haroratning yanada oşişiga sabab bölişi mumkin. Yakuniy hisobot 2027-yil martida eʼlon qilinadi.

BMT Atrof-muhit dasturining joriy yilgi hisobotida milliy iqlim majburiyatlari töliq bajarilib, şunga teng saʼy-harakatlar davom ettirilgan taqdirda ham asr oxiriga borib global isiş taxminan 2,6 darajaga yetişi qayd etilgan. Amaldagi siyosat saqlangan taqdirda esa bu körsatkiç taxminan 2,8 darajani taşkil etadi. Hisobotda 1,5 daraja çegarasidan heç bölmaganda vaqtinça oşib ketiş muqarrarligi ham taʼkidlangan. Bu baho mavjud majburiyatlar bilan iqlim xavfsizligi uçun zarur çoralar örtasida sezilarli tafovut saqlanayotganini körsatadi.

Mazkur şaroitda xalqaro iqlim hamkorligining adolatliligi muhim masalaga aylanadi. Mamlakatlarning iqtisodiy imkoniyatlari va iqlim oqibatlariga zaifligi turliça. Şuning uçun muzokaralarda çiqindilarni kamaytiriş bilan bir qatorda moslaşuv çoralarini moliyalaştiriş, texnologiyalardan foydalaniş va zarur bilimlarni almaşiş ham amaliy ahamiyat kasb etadi.

Özbekiston jamoatçiligi uçun bu jarayonning mazmuni kundalik hayot bilan çambarças boğliq: suv taʼminoti, hosildorlik, elektr energiyasining barqarorligi, aholi salomatligi va oilalar daromadi iqlimga çidamli taraqqiyotning asosiy mezonlaridir.

Antaliya konferensiyasining taşkiliy xususiyati Turkiya va Avstraliya örtasidagi vazifalar taqsimotida namoyon bölmoqda. BMTning rasmiy maʼlumotlariga köra, Turkiya konferensiyaga mezbonlik qiladi va COP31 raisligini amalga oşiradi, Avstraliya vakili esa muzokaralar prezidenti sifatida rasmiy muzokaralarni boşqaradi. Şu sababli uşbu tuzilmaning vazifalari aniq taqsimlangan hamkorlik modeli sifatida tuşuniş töğriroq böladi.

Özbekiston uçun bu maydonning amaliy qiymati iqlim maqsadlarini investitsiyaga tayyor loyihalarga aylantiriş imkoniyatidadir. Ölkamiz Antaliya muloqotlarida ekologiya va energetika sohasidagi amaliy tajribasiga tayanişi mumkin. Jumladan, rasmiy maʼlumotlarda mamlakatdagi muhofaza etiladigan tabiiy hududlar uluşi 2017-yildagi 4,64 foizdan 2026-yilga kelib 15,7 foizga yetgani, ularning umumiy maydoni 7 million gektardan oşgani qayd etilgan. Milliy maqsadga köra, bu uluşni 2030-yilda 20, 2035-yilda 30 foizga yetkaziş rejalaştirilgan. Şuningdek, 2024-yil boşiga kelib sunʼiy yöldoş tasvirlari orqali 254,1 million daraxtning raqamli xaritasi yaratilgani bildirilgan. Bu körsatkiçlar tabiatni muhofaza qilişda hududiy qamrov va kuzatuv imkoniyatlari kengayayotganini ifodalaydi.

Energetika yönalişida 2026-yil may oyidagi rasmiy axborotda xalqaro hamkorlar bilan birgalikda jami 5,6 ming megavatt quvvatli yirik quyoş va şamol elektr stansiyalari işga tuşirilgani maʼlum qilingan. Bunday loyihalarning keyingi bosqiçdagi samarasi elektr tarmoqlarini modernizatsiya qiliş, energiyani saqlaş imkoniyatlarini kengaytiriş va isteʼmol samaradorligini oşiriş bilan boğliq. Şu bilan birga, rasmiy dastlabki baholarga köra, joriy yilda işga tuşirilişi rejalaştirilgan 6,7 gigavatt yangi quvvatning 2,5 gigavati issiqlik elektr stansiyalariga töğri keladi.

Respublikamizning yangilangan milliy iqlim hissasi – NDC 3.0 doirasida 2035-yilgaça yalpi içki mahsulot birligiga töğri keladigan issiqxona gazlari çiqindilarini 2010-yilga nisbatan 50 foizga kamaytiriş maqsadi belgilangan. Bu yerda muhim jihat şuki, körsatkiç çiqindilarning iqtisodiyot hajmiga nisbatan intensivligini anglatadi: uni jami çiqindilarni mutlaq hisobda yarmiga qisqartiriş bilan tenglaştirib bölmaydi. Bundan taşqari, Özbekistonning 2026-yil iyun oyida Bonn muzokaralarida taqdim etgan maʼruzasiga köra, 2030-yilga belgilangan 35 foizlik intensivlik maqsadiga 2023-yildayoq erişilgan (körsatkiç 40,6 foiz). Şu sababli yangi maqsadning qançalik talabçanligini baholaşda mutlaq çiqindilar dinamikasi ham hisobga olinişi lozim.

Yurtimiz uçun COP31ning eng muhim yönalişlaridan biri iqlim özgarişiga moslaşuvdir. Suv resurslaridan samarali foydalaniş, qurğoqçilikka tayyorgarlik va qişloq xöjaligining çidamliligini oşiriş iqtisodiy barqarorlikka xizmat qiladi. Milliy majburiyatlarni amalga oşiriş 2030-yilgaça taxminan 33,7 milliard dollar (çiqindilarni kamaytiriş) va 15,7 milliard dollar (moslaşuv) mablağ talab etişi baholanmoqda. Moslaşuv uluşi umumiy ehtiyojning uçdan bir qismiga yaqin bölgani uçun xalqaro hamkorlikda bu yönalişga alohida eʼtibor zarur.

Bu boradagi xalqaro hamkorlikni suğoriş tizimlarini yangilaş, suv yöqotişlarini kamaytiriş, hisob va monitoringni takomillaştiriş, fermerlarga agroiqlim axborotini yetkaziş kabi vazifalarga yönaltiriş maqsadga muvofiq. Loyihalarda texnologiyani yetkazib beriş bilan birga, undan foydalaniş, taʼmirlaş va mahalliy mutaxassislarni tayyorlaş xarajatlari ham hisobga olinişi kerak.

COP31 raisligi doirasida ilgari surilgan “Climate Implementation Bridge – BRIDGE” taşabbusining dastlabki beş pilot iştirokçisidan biri sifatida Özbekistonning tanlanişi amaliy imkoniyatlardan biridir. Taşabbus 24-sentabr kuni Nyu-York iqlim haftaligi doirasida eʼlon qilingan. Özbekiston bilan birga Efiopiya, Fiji, Indoneziya va Pokiston ham dastlabki guruhga kirgani maʼlum qilingan.

Taʼkidlanişiça, taşabbus BMT Taraqqiyot dasturi iştirokida mamlakatlarning iqlim rejalarini aniq tadbirlar va investitsiya loyihalariga aylantirişga kömaklaşadi. Unda qayta tiklanuvçi energetika, energiya samaradorligi, suv boşqaruvi, iqlimga çidamli qişloq xöjaligi va çiqindilar bilan işlaş kabi yönalişlar nazarda tutilgan.

BRIDGEdagi iştirok moliyalaştiriş avtomatik ajratilişini anglatmaydi. Uning ahamiyati ustuvor loyihalarni aniqlaş, ularni puxta tayyorlaş va xalqaro moliyaviy imkoniyatlar bilan boğlaşga yordam berişidadir. Özbekiston uçun asosiy vazifa hududlarning ehtiyojlariga mos, iqtisodiy jihatdan asoslangan va natijasi ölçanadigan loyihalar portfelini şakllantirişdan iborat.

Diyorimizning COP31dagi manfaatlarini özaro boğliq uç vazifada ifodalaş mumkin: milliy ehtiyojlarni xalqaro kun tartibida ilgari suriş, ularni moliyaviy va texnologik hamkorlikka aylantiriş hamda natijalarni hududlar va aholi hayotiga yetkaziş.

Umuman olganda, Antaliya sammiti Özbekiston uçun iqlim diplomatiyasini aholi farovonligi bilan boğlaş imkoniyatidir. Uşbu imkoniyatdan samarali foydalaniş xalqaro taşabbuslarni aniq majburiyatlar, puxta loyihalar va jamoatçilik kuzata oladigan natijalar bilan davom ettirişni talab qiladi. Şunda iqlim hamkorligi mamlakatning uzoq muddatli taraqqiyoti, resurslar xavfsizligi va kelajak avlodlar manfaatlarini taʼminlaşga xizmat qiladi.

Ötkir ALIMOV, ÖzA