Jaziramadagi mo‘’jiza: Markaziy Osiyoda ilk sun’iy muz ishlab chiqarish tarixidan
Markaziy Osiyoning yozgi jaziramasi asrlar davomida insonlarni salqinlik izlashga undagan. Qadimdan ota-bobolarimiz chuqur yerto‘lalar qazishgan va qishning qahraton sovug‘ida muz parchalarini yig‘ib, oziq-ovqatni asrash usullarini qo‘llab kelishgan.
Biroq, o‘n to‘qqizinchi asrning so‘nggi choragida Toshkent shahri hayotida chinakam yangilik yuz berdi. Bu voqea nafaqat yurtimiz, balki butun o‘lkaning ishlab chiqarish sohasida burilish yasagan edi. Shaharda ilk bor sun’iy yo‘l bilan muz tayyorlash yo‘lga qo‘yildi.
Tarixiy hujjatlar muhim bir haqiqatni tasdiqlaydi. Markaziy Osiyodagi ilk sun’iy muz zavodi bir ming sakkiz yuz yetmishinchi yilda Toshkentda ochilgan. Taniqli sanoatchi Nikolay Ivanov bu murakkab yangilikni o‘lkaga olib kirishga jazm etgan edi. Ushbu maskan o‘z davri uchun o‘ta noodatiy va hayratlanarli sanoat inshooti hisoblangan. Ishlab chiqarish jarayoni o‘n to‘qqizinchi asrning saksoninchi yillarida biroz jonlangani ma’lum. Lekin Ivanov qurdirgan zavodning uskunalari juda eski usulda ishlar edi. Uskunalarning nomukammalligi sababli muz tayyorlash xarajatlari o‘ta oshib ketdi. Oqibatda mahsulot narxi qimmatlashdi va korxona oxir-oqibat o‘z ishini to‘xtatishga majbur bo‘ldi. Bu holat har qanday tarixiy yangilik puxta tadbir va yuksak bilim talab etishini ko‘rsatardi.
Oradan ancha yillar o‘tib, bu sohada chinakam muhandislik o‘zgarishi yuz berdi. Bir ming to‘qqiz yuz to‘rtinchi yilda muhandis Pyotr Aprelkov Toshkentda yangi muz zavodini qurdi. Ushbu bino o‘sha davrning ilg‘or texnika talablariga to‘liq javob berar edi. Aprelkov bu ishga yigirma ming so‘m miqdorida sarmoya kiritdi. Bu o‘sha zamon o‘lchovlariga ko‘ra katta va salmoqli mablag‘ sanalar edi. Zavodning ishlab chiqarish quvvati yiliga yetti mingdan o‘n besh ming pudgacha yetib borgan. Bir pud o‘n olti kilogrammdan ortiqroq ekanligini hisobga olsak, bu misli ko‘rilmagan miqdordagi mahsulot demakdir. Shahar aholisi uchun bunday ko‘lamdagi salqinlik manbai chinakam qulaylik yaratdi.
Muhandis Aprelkov mahsulot savdosini oqilona yo‘lga qo‘ydi. U bir pud muzni o‘ttiz tiyindan qirq tiyingacha bo‘lgan miqdorda baholadi. Eng qizig‘i shundaki, bu narx ichiga muzni xaridorning uyigacha yetkazib berish xizmati ham kiritilgan edi. Bunday xizmat ko‘rsatish madaniyati Toshkent aholisi o‘rtasida katta e’tibor qozondi. Mahsulotning sifati masalasi esa savdoda hammasidan ustun turardi. Aprelkov muz tayyorlashda faqatgina toza quduq suvidan foydalangan. Toza ichimlik suvidan muzlatilgan mahsulot xaridorlar sog‘lig‘i uchun xavfsiz edi. Bu toza ne’mat yozgi jaziramada oziq-ovqat saqlashda tengsiz vositaga aylandi. Odamlar sifatli mahsulotni tezda ajrata boshladilar.
Yaxshi va muvaffaqiyatli tajriba tezda boshqalarga ham o‘rnak bo‘lishi tabiiydir. Aprelkovning yutuqlaridan so‘ng, shahardagi boshqa yirik sanoatchilar ham bu ishga dadil qo‘l urishdi. Xususan, Yusuf Davidov va marhum Ivanov vorislariga qarashli pivo pishirish korxonalarida muz tayyorlash boshlandi. Shuningdek, shahar qassobxonasi ham go‘sht mahsulotlarini buzilishdan asrash uchun o‘z ehtiyojlari doirasida ushbu ishga kirishdi. Qassobxonada ishlab chiqarilgan muz xuddi Aprelkov belgilagan barqaror narxda sotuvga chiqarildi. Biroq, Ivanov vorislari bu borada butunlay boshqacha yo‘l tutishdi. Ular o‘z mahsulotlarini faqatgina bozorda muz narxi keskin ko‘tarilgan palladagina sotishar edi. Bunday usul ularga ko‘proq daromad keltirish maqsadiga xizmat qilgan. Lekin bu holat xalq orasida norozilikka sabab bo‘lishi tabiiy edi.
Raqobatchilar ko‘paygani bilan, mahsulot sifati har doim ham bir xil taqsimlanmagan. Agar Aprelkov faqatgina toza quduq suvi ishlatgan bo‘lsa, boshqa ishlab chiqaruvchilar asosan oddiy ariq suvidan foydalanishgan. Bu usul orqali ular xarajatlarni kamaytirishga va ko‘proq foyda olishga urinishgan. Biroq, ariq suvidan tayyorlangan muz sifat va poklik jihatidan quduq suvinikiga sira teng kela olmas edi. Bu farq shaharliklarning kundalik maishiy hayotida juda ochiq sezilib turardi. Odamlar qaysi mahsulot toza, xavfsiz va sifatli ekanligini yaxshi anglab yetishgan edi. Mahalliy aholi hamisha tozalikka, salomatlikka va ozodalikka katta e’tibor qaratib kelgan. Bu odat ularning kundalik xaridlarida ham yaqqol namoyon bo‘lardi va sifatsiz mahsulot o‘z xaridorini tezda yo‘qotardi.
Ushbu tarixiy manzaralar shunchaki o‘tmishning oddiy xotirasi emas. Bu Toshkent shahrining bundan bir necha yuz yillar oldin ham naqadar tez rivojlanganini ko‘rsatuvchi yorqin dalildir. Yurtimiz zamini hamisha ilm-fan, yangilik va ishlab chiqarishning markaziy o‘chog‘i bo‘lib kelgan. Og‘ir mashaqqatlar va yangi izlanishlar orqali qo‘lga kiritilgan har bir yutuq shaharning umumiy qiyofasini o‘zgartirgan. Insonlar o‘z davrining nodir yutuqlaridan unumli va oqilona foydalanishni bilishgan.
Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA
