Ilm-fan – taraqqiyot garovi
Bugungi shiddatli globallashuv va to‘rtinchi sanoat inqilobi davrida mamlakatlarning xalqaro maydondagi nufuzi faqatgina tabiiy resurslar yoki geografik kenglik bilan emas, balki intellektual salohiyat va innovatsion g‘oyalar bilan belgilanmoqda. Dunyo xaritasida o‘z o‘rnini mustahkamlayotgan davlatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, taraqqiyotning eng qisqa va ishonchli yo‘li – bu ilm-fanni milliy siyosat darajasiga ko‘tarish va unga strategik sarmoya kiritishdir.
Yaqinda Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universitetida viloyatimizdagi oliy ta’lim muassasalarining yetakchi olimlari, professorlar va xorijlik mutaxassislar ishtirokida o‘tkazilgan “Olimlar uchrashuvi” tadbiri doirasida biz jamiyat taraqqiyotining eng muhim omili – ilm-fan, innovatsiya va intellektual salohiyat haqida atroflicha fikr almashdik. Maqsadimiz aniq: Yangi O‘zbekiston taraqqiyotida ilm-fanning o‘rnini mustahkamlash va universitetlarni hududiy rivojlanishning haqiqiy lokomotiviga aylantirishdir.
Zero, Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek, Yangi O‘zbekistonni barpo etishda eng ishonchli tayanchimiz ilm-fan va ta’limdir. Raqobatbardosh davlat – avvalo raqobatbardosh ilm-fanga tayanadi. Bu fikr shunchaki shior emas, balki uchinchi Renessans poydevorini qurishning fundamental strategik asosidir. Chunki har qanday buyuk sivilizatsiya zamirida avvalo olimlar mehnati, fundamental tadqiqotlar va yuksak ilm yotadi.
Jahon banki va Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (OECD) ma’lumotlariga ko‘ra, ilm-fan va tadqiqotlarga (R&D) kiritilgan har bir dollar o‘rta muddatli istiqbolda iqtisodiyotga 7 dollardan 20 dollargacha qo‘shimcha qiymat bo‘lib qaytadi. Dunyoda taraqqiy etgan davlatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, ularning barchasi rivojlanishning muayyan bosqichida ilm-fanni milliy ustuvorlik darajasiga ko‘targan.
Masalan, Yaponiya tajribasi biz uchun klassik misol bo‘la oladi: ikkinchi jahon urushida vayron bo‘lgan bu mamlakat qisqa vaqtda ilm-fan va texnologiyaga tayanib dunyoning yetakchi iqtisodiy qudratiga aylandi. Yaponiya hukumati universitetlar, tadqiqot markazlari va sanoat o‘rtasida mukammal hamkorlik tizimini yaratib, “Texnopolis” dasturi orqali yuqori texnologiyali shaharchalar barpo etdi.
Janubiy Koreya fenomeni esa “kambag‘allikdan yuksaklikka” tamoyilining ifodasi bo‘ldi. Bugungi texnologik gigantlar vatani bo‘lgan bu mamlakat ilmga sarmoya kiritish orqali sanoqli yillarda dunyoning eng innovatsion davlatiga aylandi. Bugungi kunda Koreya YAIMning qariyb 4,8 foizini ilm-fanga yo‘naltiradi. Bu dunyodagi eng yuqori ko‘rsatkichlardan biri bo‘lib, Samsung yoki Hyundai kabi global brendlarning muvaffaqiyati aynan mana shu izchil ilmiy siyosat natijasi bo‘ldi.
Germaniyada esa ilmiy maktablar an’anasi juda kuchli. Universitetlar huzuridagi tadqiqot institutlari sanoat bilan bevosita bog‘langan bo‘lib, “Dual ta’lim” va amaliy tadqiqotlarning kuchi tufayli ushbu mamlakat mashinasozlik, kimyo va muhandislik sohalarida dunyoda yetakchi o‘rinda turibdi. Fraungofer va Maks Plank institutlari kabi tuzilmalar fundamental ilmni sanoatga transfer qilish bo‘yicha tengsizligi bilan mashhur.
Dunyodagi eng kuchli universitetlar va innovatsion markazlar AQSHda joylashgan. Massachusetts Institute of Technology (MIT) yoki Stanford University nafaqat ta’lim muassasasi, balki global innovatsiyalar generatori hisoblanadi. Bu universitetlar atrofida butun boshli texnologiya vodiylari – startaplar va ilmiy kompaniyalar tizimi shakllangan bo‘lib, ular dunyo raqamli iqtisodiyotining yuragiga aylangan.
Uchrashuvda biz Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universitetida joriy yilda PhD ilmiy darajasini olgan 30 nafar yosh olimimizni tanishtirar ekanmiz, ularga haqiqiy olim bilan muloqot – bu ilmiy kitoblardan ham kuchli ilhom manbai ekanini alohida ta’kidladik. Ilm-fanning rivoji faqat alohida shaxslarning muvaffaqiyati emas, balki tizimli ilmiy maktablar faoliyatiga bog‘liqdir. Ilmiy maktab bu muayyan metodologiya, mustahkam ma’naviy-intellektual an’analar, iqtidorli shogirdlar avlodi va yangi g‘oyalarning doimiy generatsiyasi demakdir.
Buyuk mutafakkir bobomiz Abu Rayhon Beruniy “Ilm – insonni yuksaltiruvchi eng buyuk kuchdir,” deb ta’kidlagan bo‘lsa, Alisher Navoiy hazratlari “Olim bo‘l, jahon senga muhtoj bo‘ladi,” deya ilm ahlining jamiyatdagi o‘rnini yuksak baholagan. Dunyodagi yetakchi universitetlarning barchasi kuchli ilmiy maktablar asosida shakllangani buyuk ajdodlarimizning bu fikrlari hozir ham o‘z qadr-qimmatini yo‘qotmaganini ko‘rsatmoqda. Masalan, University of Cambridge fundamental fanlar maktabi, University of Oxford esa gumanitar va tabiiy fanlar markazi sifatida dunyoga tanilgan. Shveysariyaning ETH Zurich instituti esa muhandislik va texnologiyalar bo‘yicha sayyoramiz lideri hisoblanadi.
Biz yosh tadqiqotchilarimizga shuni qat’iy uqtiryapmizki, zamonaviy ilm-fanning kaliti bu xorijiy tillarni mukammal egallashdir. Chet tillarini bilmasdan jahon ilm-faniga integratsiyalashish, xalqaro laboratoriyalar bilan hamkorlik qilish imkonsiz. Zero, eng yirik ilmiy kashfiyotlar, masalan, NASA va European Space Agency (ESA) ning kosmik tadqiqotlari yoki CERN loyihasi kabi bugungi kunda transchegaraviy xalqaro kollaboratsiyalar doirasida amalga oshirilmoqda. Shu ma’noda maqsadimiz TDMAUning xalqaro reytinglarda (QS, Times Higher Education) munosib o‘rin egallashini ta’minlashdir.
Shu bois bugun universitetlarimiz zimmasida to‘rtta muhim vazifa turibdi: ular nafaqat bilim berish maskani, balki innovatsiya generatori, startaplar manbai va hududiy taraqqiyot lokomotivi bo‘lishi lozim. Zamonaviy dunyoda oliy ta’lim muassasasi “University 3.0” va “University 4.0” konsepsiyalari asosida iqtisodiy o‘sishning asosiy drayveriga aylanishi shart. Bu jarayonda Sun’iy intellekt (AI) va katta ma’lumotlar (Big Data) texnologiyalaridan foydalanish tadqiqotlar tezligi va aniqligini bir necha barobar oshiradi.
Biz Surxondaryo viloyatining o‘ziga xos iqlimi, suv taqchilligi va tuproq sho‘rlanishi kabi dolzarb hududiy muammolariga aynan mana shunday yuqori texnologiyali va innovatsion yechimlarni taklif etishimiz kerak. Olimlarimizdan ilmiy maqolalarda miqdor ortidan quvish emas, balki Scopus va Web of Science kabi xalqaro bazalarda tan olinadigan, sifatli va amaliy natijadorlikka yo‘naltirilgan tadqiqotlar kutamiz.
Uchrashuv yakunida “ustoz-shogird” an’analari qadrlanib, nuroniy ustozlarimizning duolarini oldik. Zero, olimlik bu nafaqat diplom yoki unvon, balki yuksak odob va ma’naviy poklikdir. Ilmiy maktablar “chirog‘i”ni baland tutish uchun yosh avlod avvalo ma’naviy merosimizni chuqur anglashi lozim. Olim bu jamiyatning vijdoni va millatning ertangi kunini loyihalovchi me’mordir.
Ushbu uchrashuv nafaqat universitetimiz, balki butun Surxondaryo viloyati ilmiy hayoti uchun katta voqea bo‘ldi. Xulosa qilib aytganda, ilm-fan bu millatning yashovchanligini, davlatning qudratini ta’minlovchi tirik kuch. Biz ustozlarimizning boy tajribasini yosh olimlarning g‘ayrat-shijoati va zamonaviy texnologiyalar bilan uyg‘unlashtirib, Yangi O‘zbekistonning porloq istiqboli uchun bor kuchimizni safarbar etamiz.
Rasul To‘rayev,
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar
universiteti rektori, professor.
O‘zA
