Билим – миллий юксалиш таянчи: Прeзидeнт нутқи институт профeссор-ўқитувчилари нигоҳида

2026 йил 28 август куни Ўзбекистон Республикаси давлат мустақиллигининг 35 йиллигига бағишланган тантанали маросим бўлиб ўтди. Президентимиз Шавкат Мирзиёевнинг ушбу маросимдаги нутқи Наманган давлат чет тиллари институти профессор-ўқитувчилари томонидан катта қизиқиш билан тингланди ва жамоада кенг муҳокама қилинди.

Институт устозлари бу нутқни босиб ўтилган йўлнинг ҳисоботи бўлиш билан бирга, ёш авлод тарбиясига масъул бўлган ҳар бир педагогга қаратилган аниқ топшириқ сифатида қабул қилди. Шу боис, жамоа аъзолари олий таълимнинг кечаги ва бугунги ҳолатини солиштириб, нутқда соҳа учун нималарга асосий эътибор қаратилганини ўз фаолияти билан боғлаб таҳлил қилишни муҳим вазифа деб билди.

Нутқда давлатимиз раҳбари мустақиллигимиз илдизлари уч минг йилдан ортиқ давлатчилик тарихига бориб тақалишини таъкидлаб, Муҳаммад Мусо ал-Хоразмий, Абу Али ибн Сино, Мирзо Улуғбек, Алишер Навоий каби буюк аждодларимизни, жадид боболаримизни ёдга олди. Институт профессор-ўқитувчиларининг фикрича, бу шунчаки тарихий эслатма эмас. У аждодларимиз дунё тамаддунига айнан илм ва маърифат орқали ҳисса қўшганини, бугун ҳам миллатнинг куч-қудрати билим билан ўлчанишини англатади. Шу нуқтаи назардан устозлар олий таълим тизимида юз берган ўзгаришларни рақамлар тилида кўриб чиқишни ўринли деб ҳисоблайди.

Аввало, кечаги ҳолатга назар ташлайлик. Миллий статистика қўмитаси маълумотларига кўра, мустақилликнинг илк йили 1991-1992 ўқув йилида республикамиз олий таълим муассасаларида 337,4 минг нафар талаба таҳсил олган. Орадан йигирма йилдан ортиқ вақт ўтиб, 2015-2016 ўқув йилида ҳам мамлакатимизда филиаллар билан бирга атиги 69 та олий таълим муассасаси фаолият юритган. 2016 йилда 18–23 ёшлиларнинг бор-йўғи 7,2 фоизи олий таълим билан қамраб олинган эди. Тажрибали устозлар бу рақамлар ортида ўқишни орзу қилган, аммо чекланган қабул квоталари сабабли бу орзусига ета олмаган минглаб ёшларнинг тақдири турганини яхши эслайди. Ўша йилларда абитуриентлар ва уларнинг ота-оналари учун олийгоҳга кириш кўпинча йиллар давом этадиган синовга айланарди.

Бугунги ҳолат эса бутунлай бошқача. 2024-2025 ўқув йилига келиб олий таълим муассасалари сони 222 тага етди, яъни 2015-2016 ўқув йилига нисбатан қарийб 3,2 баробар кўпайди. 2025-2026 ўқув йили бошида мамлакатимизда 215 та олий таълим муассасаси фаолият кўрсатмоқда, уларнинг 97 таси нодавлат олийгоҳлар. Олий таълим билан қамров 2024-2025 ўқув йили бошида 47,7 фоизга етди, бу 2016 йилга нисбатан 6,6 баробар кўп демак. Расмий статистикага кўра, 2025-2026 ўқув йили бошида олийгоҳларда 1 миллион 535 минг нафар талаба таҳсил олган бўлса, Президентимиз нутқида таъкидланганидек, ҳозирги кунда талабалар сони 1 миллион 600 минг нафарга етди. Бу мустақилликнинг илк йилидагидан қарийб 4,6 баробар кўп. Олий таълим тизимида 54,9 минг нафар профессор-ўқитувчи фаолият юритмоқда, биргина 2025 йилнинг ўзида 225,9 минг нафар талаба олийгоҳни тамомлади. Нутқда “Янги Ўзбекистон” университети, Низомий номидаги Миллий педагогика университети ва Миллий кутубхонанинг янги бинолари фойдаланишга топширилгани ҳам алоҳида қайд этилди.

Институт жамоаси ушбу ўзгаришларнинг энг таъсирли жиҳатларидан бири сифатида хотин-қизларнинг олий таълимдаги ўрнини алоҳида қайд этади. Нутқда талабаларнинг ярмидан кўпини хотин-қизлар ташкил этаётгани айтилди. Статистик маълумотлар ҳам буни тасдиқлайди: 2025/2026 ўқув йили бошида 782,9 минг нафар талаба ёки жами талабаларнинг 51 фоизи хотин-қизлардир. Давлатимиз раҳбарининг “Билимли қизлар – билимли оила, билимли авлод ва маърифатли жамият деганидир” деган сўзлари ҳар бир устозни янада масъулиятли бўлишга ундайди. Президентимиз ислоҳотлар марказида инсон қадри туришини, “Инсон қадри учун!” ғояси давлат сиёсатининг асосига айланганини таъкидлар экан, олий таълимга кенг йўл очилгани ана шу ғоянинг амалдаги ифодаси эканини кўрсатди.

Нутқда олий таълим соҳасига оид асосий эътибор бир неча йўналишга қаратилди. Биринчиси – таълимнинг сифати ва мазмуни. Давлатимиз раҳбари таълимга сифат ва мазмун киритилаётганини, муаллимларнинг обрўси тикланиб, даромади оширилаётганини қайд этди. Устозлар бу эътирофни ўзларига билдирилган катта ишонч, айни пайтда зиммаларига юкланган улкан масъулият сифатида қабул қилмоқда. Зеро, талаба устознинг фақат маърузасини эмас, унинг ҳаётга муносабатини, касбига садоқатини, илмга бўлган муҳаббатини ҳам ўрганади. Жамоа аъзоларининг фикрича, эндиликда миқдорий ўсишдан сифат босқичига ўтиш талабалар сони билан эмас, балки битирувчиларнинг билими ва рақобатбардошлиги билан ўлчанадиган натижаларга эришиш вақти келди.

Иккинчи йўналиш – халқаро рақобатбардошлик. Президентимиз келгуси ўн йиллик учун эълон қилган еттита Миллий дастурнинг биринчиси айнан “Билим ва малака” деб номланди. Унда олти ёшли болаларнинг мактабга тайёрлов гуруҳларига қамровини 100 фоизга етказиш, техникумлардаги ўқувчилар сонини 1 миллионга олиб чиқиш ҳамда 10 та олий таълим муассасасини дунёнинг энг нуфузли 1000 та университети қаторига киритиш вазифаси белгиланди. Нутқда ёшларга хорижий тиллар ва касб-ҳунар ўрганишлари учун муносиб шароитлар яратилгани таъкидлангани чет тиллари институти жамоаси учун алоҳида аҳамиятга эга.

Устозларнинг фикрича, халқаро рейтингларга кириш учун нуфузли халқаро журналлардаги илмий мақолалар, хорижий ҳамкорлик, академик ҳалоллик, таълим сифатини холис баҳолаш ва битирувчиларнинг меҳнат бозоридаги ўрни каби кўрсаткичлар устида тизимли ишлаш зарур. Бу борада хорижий тилларни пухта билувчи мутахассислар тайёрлаш муҳим омил ҳисобланади.

Учинчи йўналиш – рақамли технологиялар ва сунъий интеллект. Нутқда Ўзбекистонни технологиялар соҳасида ташаббуслар таклиф этадиган марказга айлантириш, 10 миллион ёшни рақамли индустрия ва келажак касбларига ўқитиш вазифалари қўйилди. Институт филологлари, айниқса, ўзбек тилини рақамли дунёда илм ва технология яратиладиган тилга айлантириш ҳақидаги фикрни олий таълим ва илм-фан олдидаги аниқ буюртма сифатида баҳолади. Уларнинг фикрича, ҳар бир фан бўйича замонавий ўзбек тилидаги дарсликлар, электрон ресурслар ва илмий атамалар базасини яратиш, талабаларга сунъий интеллект воситаларидан онгли ва масъулиятли фойдаланишни ўргатиш барча йўналишдаги профессор-ўқитувчиларнинг умумий вазифасидир.

Институт жамоаси бундай тарихий нутқнинг мазмун-моҳиятини кенг жамоатчиликка, биринчи навбатда, ёшларга етказишни муҳим вазифа деб билади. Устозлар буни расмий тадбирлар билан чекланиб қоладиган жараён эмас, балки ҳар кунги педагогик фаолиятнинг бир қисми сифатида кўради. Маъруза ва семинар машғулотларида нутқда белгиланган вазифаларни фаннинг мазмуни билан боғлаб тушунтириш, талабалар билан очиқ мулоқотлар ташкил этиш, оммавий ахборот воситалари ва ижтимоий тармоқларда рақамлар билан асосланган чиқишлар қилиш самарали усул сифатида белгиланди.

Бунда энг муҳими, устоз айтаётган ҳар бир фикр расмий манбаларга таяниши, қуруқ мақтов эмас, балки аниқ далил ва ҳаётий мисоллар билан бойитилишидир. Давлатимиз раҳбари келгуси ўн йилликни “Миллий юксалиш даври” деб атади ва ёшларга “Янги Ўзбекистон юлдузлари”, “Келажак бунёдкорлари” деб юксак баҳо берди.

Олий таълимнинг ўтган йиллардаги ва бугунги ҳолатини солиштирган институт устозлари бу сўзларнинг нақадар асосли эканига яна бир бор амин бўлди. Эртанги кунимиз қанчалик кучли бўлиши эса бугун аудиторияда қандай билим берилаётганига ва ёшлар қалбида қандай ғоялар уйғотилаётганига боғлиқ. Институт раҳбарияти томонидан таълим сифатини ошириш ва илмий фаолиятни ривожлантиришга қаратилаётган эътибор бу йўналишда янги марраларни забт этиш учун имконият яратмоқда. Наманган давлат чет тиллари институти профессор-ўқитувчилари нутқда белгиланган вазифаларни ўқув жараёни, илмий изланишлар ва талабалар билан биргаликдаги янги ташаббуслар орқали амалга оширишни ўз олдига мақсад қилиб қўйган.

Саида ХОЛМАТОВА,

Наманган давлат чет тиллари институти

“Рус тили ва адабиёти” кафедраси доценти(PhD)

ЎзА