Oltin silsila: O‘rta asrlarda shajara hujjatlarining siyosiy qudrati qanday bo‘lgan?
Arab tilidan olingan “shajara” so‘zi lug‘aviy jihatdan “daraxt” degan ma’noni anglatadi. Bu atama insonlarning kelib chiqishini va murakkab qon-qarindoshlik aloqalarini o‘rganuvchi yaxlit ilmiy yo‘nalishni bildiradi.
Ushbu yo‘nalish tarix fanining muhim halqasi bo‘lgan nasabshunoslik ilmi tomonidan teran o‘rganiladi. Insoniyat qadim zamonlardan beri o‘z ota-bobolari kim bo‘lganligiga qiziqib kelgan. Qudratli podshohlar, buyuk arboblar, mashhur ulamolar va afsonaviy qahramonlarning nasl-nasabi davlatning diqqat-e’tiborida turgan. Odamlar o‘zlarining ulug‘vor va mustahkam ildizlari bilan faxrlanishni hayotning muhim qoidasi deb bilgan. Bu qadimgi an’ana keyinchalik komil insonni tarbiyalashning kuchli vositasiga aylangan.
O‘rta asrlarga kelib bu tarixiy jarayon yanada kuchli siyosiy ahamiyat kasb etdi. Jamiyatda imtiyozli tabaqalarning yuzaga chiqishi nasl-nasabni rasmiylashtirishga bo‘lgan ehtiyojni keskin oshirdi. Qadimiy shajara faqatgina ma’naviy xotira emas, balki aniq huquqiy kuchga ega davlat hujjati vazifasini bajardi. O‘n beshinchi asrdan e’tiboran qon-qarindoshlik va nikoh aloqalarini tasdiqlovchi maxsus guvohlar qatlami yuzaga kela boshladi. Ularning bevosita ishtirokisiz birorta nasl daftari, nasabnomalar qonunan haqiqiy sanalmagan. Shu davrdan boshlab bir-biriga yaqin elatlarning nasabiga oid qalin daftarlar tuzish tartibi shakllandi. Bu holat turkiy elatlarning o‘zaro jipslashuviga ta’sir ko‘rsatgan.
Turon zaminida o‘n beshinchi va o‘n yettinchi asrlar oralig‘ida genealogiyaga oid maxsus asarlar bitila boshlandi. Bu davrda yaratilgan tarixiy yozma yodgorliklar ichida Xiva xoni Abulg‘oziy Bahodirxonning ilmiy merosi muhim o‘rinda turadi. Olim qalamiga mansub “Shajarayi turk” va “Shajarayi tarokima” nomli asarlar milliy tariximizning tengsiz xazinasidir. Mazkur bitiklarda o‘n uchinchi va o‘n yettinchi asrlarda yashab o‘tgan turk va mo‘g‘ul urug‘larining kundalik hayoti atroflicha yoritilgan. Muallif ko‘plab hukmdorlar silsilasini izchil tahlil qilib, ularning kelib chiqishi haqida bebaho ma’lumotlarni qoldirgan. Tarixshunoslik fani bugungi kunda ham ushbu qo‘lyozmalarga ishonchli manba sifatida murojaat qiladi.
Moziyning murakkab siyosiy maydonida nasab daftarlari faqatgina eng nufuzli toifalarning qo‘lida saqlangan. Turon hududida xo‘jalar, saidlar, beklar va tarxonlar aynan shunday maxsus imtiyozli hujjatlarga ega edi. Bu bebaho daftarlar ularning bevosita payg‘ambar, nufuzli sahobalar yoki ulug‘ sarkardalar avlodidan ekanligini tasdiqlovchi isbot sanalgan. Shunday muhrlangan hujjatga ega bo‘lgan shaxslarga jamiyatda ulkan vakolat va imtiyozlar in’om etilgan. Masalan, ushbu aslzodalar eng og‘ir turdagi davlat soliqlarini to‘lashdan butunlay ozod etilgan. Ommaviy xalq hasharlariga chiqish va boshqa majburiy mehnat turlari ularga nisbatan qo‘llanilmagan. Bu qoidalar jamiyat hayotida ularning yuqori mavqeini ta’minlagan.
Qadimiy nasabnomani rasmiylashtirish va davlat miqyosida tan olish qat’iy tartibda amalga oshirilgan. Bunday nodir hujjatlar shaxsning siyosiy mavqeiga qarab, faqatgina eng obro‘li guvohlar ishtirokida ehtiyotkorlik bilan tuzilgan. So‘ng ushbu bitiklar oliy hukmdorning saroyiga olib kirilgan va shaxsan uning tasdig‘i uchun taqdim etilgan. Keltirilgan barcha dalillar tekshirilib, haqiqat to‘liq aniqlangach, hukmdor uni o‘z muhri bilan tasdiqlagan. Aynan mana shu mitti muhr oddiy qog‘oz parchasini qonuniy kuchga kiritgan. Davrlar o‘tib yangi hukmdorlar taxtga kelganda ham bu mo‘’tabar daftarlar o‘z kuchini yo‘qotmagan. Yangi taxt egalari avvalgi muhrlarni hurmat bilan ko‘rib, to‘siqlarsiz o‘z tasdig‘ini beravergan.
Bunday mukammal va benuqson hujjatlashtirish tartibi ajdodlarimizning yuksak boshqaruv salohiyatidan dalolat beradi. Qadimiy va qudratli davlatchiligimizda muhim qarorlar faqatgina puxta asoslarga tayangan holda qabul qilingan. Ota-bobolar shajarasini aniq tuzish va uni rasman tasdiqlash ichki nizolarning oldini olgan. Kimning qaysi ulug‘vor urug‘ga mansubligi aniq bo‘lishi chigal vorislik masalalarini tinch yo‘l bilan hal etgan. Davlatning asosiy tayanchi hisoblangan aslzodalar qatlami mana shunday muhrlangan bitiklar orqali himoya qilingan. Ushbu puxta va qat’iy tartib ichki siyosiy muhitning barqarorligini ta’minlovchi kuchli vositalardan biri bo‘lgan.
Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA
