Erkin so‘z — yurtning ma’naviy tayanchi
Mustaqillik — insonga o‘z taqdirini o‘zi belgilash huquqinigina emas, o‘z so‘ziga ega bo‘lish, fikrini erkin ifoda etish, jamiyat hayotida daxldorlik tuyg‘usi bilan yashash imkonini ham bergan ulug‘ ne’mat. Shu bois yurtimiz istiqlolining 35 yilligi arafasida so‘z erkinligi va jurnalistika haqida fikr yuritish — shunchaki kasbimiz xususida mulohaza yuritish emas, balki bosib o‘tilgan yo‘lni sarhisob qilish, bugungi imkoniyatlarni baholash va ertangi vazifalarni belgilash demakdir.
Jizzax shahridagi Sharof Rashidov nomidagi axborot-kutubxona resurs markazida bo‘lib o‘tgan davra suhbatida ana shu jihatlar xususida atroflicha fikr yuritildi. O‘zbekiston Jurnalistlar uyushmasi Jizzax viloyati bo‘limi tashabbusi bilan O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Jizzax viloyati bo‘limi hamkorligida tashkil etilgan ma’naviy-ma’rifiy tadbir “Yagona Vatan, yagona xalq bo‘lib, yangi hayot va kelajak yaratamiz!” bosh g‘oyasi ostida o‘tkazildi.
“Mustaqillik — so‘z erkinligi va ochiq jamiyat kafolati” deb nomlangan davra suhbatida markaziy va mahalliy ommaviy axborot vositalari vakillari, jurnalist va blogerlar, shoir va yozuvchilar, faxriy qalam sohiblari hamda jamoatchilik faollari ishtirok etishdi.
Tadbirni O‘zbekiston Jurnalistlar uyushmasi Jizzax viloyati bo‘limi raisi Abdujalol Qayumov boshqarib bordi.
Muloqot avvalidayoq muhim bir haqiqat o‘rtaga tashlandi: so‘z erkinligi haqida gapirish — faqat jurnalistika haqida gapirish emas. Bu jamiyatning ma’naviy qiyofasi, insonning o‘z fikrini erkin bayon etish huquqi, davlat va xalq o‘rtasidagi ishonch, ochiq muloqot madaniyati haqida so‘z yuritishdir.
Darhaqiqat, mustaqillik yillarida mamlakatimizda jurnalistika va ommaviy axborot vositalarining jamiyat hayotidagi o‘rni tobora ortib bormoqda. Bugun axborot olish, izlash va tarqatish huquqi konstitutsiyaviy kafolatlar bilan mustahkamlangan. Ommaviy axborot vositalari erkinligi, ularning axborotni izlash, olish, undan foydalanish va tarqatish huquqi davlat tomonidan kafolatlanishi, senzuraga yo‘l qo‘yilmasligi kabi qoidalar erkin matbuotning mustahkam huquqiy poydevorini yaratmoqda.
Biroq erkinlikning o‘zi kifoya emas. Uni qanday foydalanish masalasi hamisha kun tartibida turadi. Zero, qalam erkin bo‘lgani bilan uning harakatida inson taqdiri, jamiyat ishonchi va Vatan manfaati borligini unutmaslik kerak.
Davra suhbatida jurnalist Sayyora Bo‘ronovaning “Jurnalistning jamiyatdagi o‘rni: jurnalistika — kecha, bugun va ertaga” mavzusidagi ma’ruzasi ham shu jihatdan e’tiborli bo‘ldi. Unda jurnalistikaning kechagi tajribasi, bugungi imkoniyatlari va ertangi vazifalari, yosh jurnalistlar uchun uyushma qoshidagi “Mahorat” maktabi xususida fikr yuritildi.
Aslida, jurnalistika bir joyda turmaydi. U jamiyat bilan birga o‘zgaradi. Texnologiya taraqqiy etgani sayin uning imkoniyatlari kengayadi, ammo mas’uliyati ham shunga yarasha ortib boradi.
[gallery-31011]
Bu haqiqat adabiyot va jurnalistika hamkorligiga bag‘ishlangan muloqotda ham o‘z aksini topdi. O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Jizzax viloyati bo‘limi raisi Mehribon Abdurahmonova jurnalistika va adabiyotning mushtarak maqsadi — inson va jamiyat ma’naviyatini yuksaltirish ekanini ta’kidladi.
Jurnalist voqelikning yuzini tezkor va tahliliy ko‘rsatadi. Shoir va yozuvchi esa inson qalbining tub-tubida kechayotgan tuyg‘ularni so‘zga aylantiradi. Biri jamiyatning bugungi nafasini aks ettirsa, biri uning ma’naviy olamini kashf etadi. Shu ma’noda, ikki ijodiy uyushmaning hamkorligi oddiy tashkiliy tadbir emas, balki ma’naviy ehtiyojdir.
Davra suhbatida asosiy e’tibor esa mustaqillik yillarida O‘zbekistonda so‘z erkinligi va ommaviy axborot vositalari faoliyatida yuz bergan o‘zgarishlar, jurnalistning bugungi mas’uliyati va ertangi vazifalariga qaratildi.
Abdujalol Qayumov o‘z ma’ruzasida mustaqillikning mazmun-mohiyatini so‘z erkinligi bilan bog‘lar ekan, jumladan shunday dedi:
— Mustaqillik — bu faqat davlat mustaqilligi emas. Mustaqillik — insonning fikri mustaqilligi, tafakkur erkinligi, o‘zligini anglashi, o‘z so‘ziga ega bo‘lishi uchun imkoniyatdir. Shu ma’noda so‘z erkinligi mustaqillikning ma’naviy ustunlaridan biridir. Ammo har qanday huquq kabi bu erkinlik ham mas’uliyat bilan uyg‘un bo‘lmog‘i lozim.
Axborot asrida xabarni birinchi bo‘lib tarqatish osonlashdi. Bir necha daqiqa, ba’zan bir necha soniya ichida axborot minglab, hatto millionlab auditoriyaga yetib boradi. Ammo tezkorlik bilan haqiqat o‘rtasidagi masofa qisqargani yo‘q. Aksincha, bugun haqiqatni tekshirish, manbani aniqlash, voqeaga xolis baho berish har qachongidan ham muhim. Chunki yolg‘on axborot rostidan ham tezroq tarqaladi. Shu bois zamonaviy jurnalistika oldida turgan asosiy vazifa faqat “birinchi bo‘lish” emas. Eng muhimi — to‘g‘ri bo‘lish.
Jurnalist tezkor bo‘lishi kerak, ammo shoshma-shosharlikka berilmasligi lozim. Xolis bo‘lishi kerak, ammo jamiyatdagi muammolarga befarq qaramasligi shart. Tanqidiy fikrlashi kerak, ammo voqelikni bir tomonlama talqin qilmasligi darkor.
Ana shu nozik muvozanat kasbning haqiqiy mahoratini belgilaydi.
Bugun jurnalistning eng katta boyligi uning qalami yoki kamerasi emas, auditoriya ishonchidir. Noto‘g‘ri xabarni tuzatish mumkin. Xato maqolani qayta tahrirlash mumkin. Ammo jurnalistga bo‘lgan ishonch yo‘qolsa, uni qayta tiklash nihoyatda mushkul. Shuning uchun erkin so‘zning qadri uning baland ovozida emas, haqiqatga qanchalik yaqinligi va jamiyatga qanchalik naf keltirayotganida namoyon bo‘ladi. Bugun davlat organlari faoliyatida ochiqlik va axborot xizmatlarining roli ortib borayotgani ham bejiz emas. Jamiyatda savollar ko‘paygan sari ularga javob berish madaniyati ham yuksalishi kerak. Jurnalist eshitganini emas, tekshirganini yoritishi, davlat organi esa axborotni yashirishga emas, qonun doirasida tushuntirishga intilishi lozim. Ochiq jamiyatning kuch-qudrati ham shunda.
Jurnalist savol beradi. Javob olinadi. Jamoatchilik eshitadi. Masala muhokama qilinadi. Kamchilik aniqlansa, uni bartaraf etishga harakat qilinadi. Natijada esa jamiyat yutadi. Demak, tanqidni dushmanlik emas, taraqqiyotga xizmat qiladigan mexanizm sifatida qabul qilish madaniyatini shakllantirish ham jurnalistika oldida turgan muhim vazifalardan biridir.
Ayni paytda axborot makonini internet, ijtimoiy tarmoqlar va raqamli platformalarsiz tasavvur etib bo‘lmaydi. Endi jurnalistning auditoriyasi faqat gazeta o‘quvchisi yoki teleekran tomoshabini bilan cheklanmaydi. Bir xabar bir vaqtning o‘zida turli platformalarda tarqaladi, turli tillarda talqin qilinadi, turli nuqtai nazarlar bilan baholanadi. Bu jarayon jurnalistdan yangi ko‘nikmalarni talab qilmoqda.
Ayniqsa, sun’iy intellekt va avtomatlashtirilgan kontent davrida jurnalistning o‘rni haqida turli fikrlar aytilmoqda. Ammo bir haqiqat aniq: texnologiya jurnalistning ish uslubini o‘zgartirishi mumkin, lekin uning ma’naviy mas’uliyatini o‘z zimmasiga ololmaydi.
Texnologiya matn yaratishi mumkin. Ammo inson dardini his qilish, voqeaning ijtimoiy ahamiyatini anglash, haqiqat va uydirma o‘rtasidagi chegarani ajratish, jamiyat kayfiyatini sezish — bular jurnalistning kasbiy va insoniy salohiyatiga bog‘liq. Shu bois ertangi jurnalist faqat qalam sohibi emas. U tahlilchi, fakt tekshiruvchisi, mediatexnolog va eng muhimi, jamiyat ishonchini oqlaydigan mas’uliyatli shaxs bo‘lishi kerak.
Bu borada O‘zbekiston Jurnalistlar uyushmasining vazifalari ham salmoqli. Uyushma jurnalistlarni birlashtirish bilan cheklanib qolmasdan, ularning huquqiy va kasbiy manfaatlarini himoya qiladigan, yosh jurnalistlarga ustozlik qiladigan, tajribali qalam sohiblarining ijodiy maktabini asrab-avaylaydigan, zamonaviy jurnalistika talablariga mos mahorat maydonini yaratadigan maskan bo‘lishi zarur. Ayniqsa, Jizzax jurnalistikasida o‘z maktabini yaratgan faxriy qalam sohiblari tajribasi bebaho xazinadir. Ularning bosib o‘tgan yo‘li — yosh jurnalist uchun tayyor saboq. Ularning xatolari — ogohlantirish, yutuqlari — ibrat, kasbga sadoqati esa ma’naviy merosdir. Shu bois ustoz va shogird o‘rtasidagi muloqotni kuchaytirish bugungi kunning muhim vazifalaridan biri bo‘lib qolmoqda. Zero, tajriba kitobdan o‘qilmaydi — u insondan insonga o‘tadi.
Mustaqillikning 35 yilligi arafasida jurnalistika haqida gapirar ekanmiz, yana bir savolni o‘zimizga berishimiz kerak: Bizga berilgan so‘z erkinligidan qanday foydalanyapmiz? Bu savolning javobi har bir qalam sohibining faoliyatida, har bir maqolasida, har bir efir va xabarining mazmunida ko‘rinadi.
Erkin matbuotning kuchini uning shov-shuvi emas, jamiyatga bergan foydasi belgilaydi.
Kuchli jurnalistika odamlarni chalg‘itmaydi — o‘ylantiradi. Jamiyatni bo‘lmaydi — birlashtiradi. Muammoni yashirmaydi — uning yechimiga turtki beradi. Haqiqatni bezab ko‘rsatmaydi — uni boricha, xolis va dalillar asosida namoyon etadi. Mustaqillik bizga ana shu imkoniyatni berdi. Endi bu imkoniyatni mazmun bilan to‘ldirish — bizning vazifamiz.
Jizzaxdagi davra suhbatida yangragan fikrlar, bildirilgan mulohazalar va samimiy muloqotlar bir nuqtada tutashdi: erkin so‘zning qadri uni aytish huquqidagina emas, uni aytayotgan insonning vijdoni, bilimi va mas’uliyatidadir. Shunda so‘z oddiy axborotdan fikrga aylanadi. Fikr esa jamiyatni harakatga keltiradi. Jamiyat harakatga kelgan joyda taraqqiyot boshlanadi. Shu ma’noda, mustaqillikning ma’naviy qudratini yuksaltirishda erkin va mas’uliyatli jurnalistikaning ham o‘z o‘rni bor. Xalqning ovozini eshitish, uning dardini ko‘rsatish, yutuqlarini xolis yoritish, odamlarning ertangi kunga ishonchini mustahkamlaydigan so‘z aytish — bugungi jurnalistning eng ulug‘ vazifalaridan biridir.
Erkin so‘z — katta imkoniyat;
Erkin so‘z — katta mas’uliyat;
Erkin so‘z — ochiq jamiyatning yuragi.
Uning zarbi haqiqat bilan uyg‘un ursa, jamiyatda ishonch kuchayadi, odamlar fikri eshitiladi, muammolar yashirilmaydi, taraqqiyot uchun yangi yo‘llar ochiladi.
Mustaqillikning 35 yilligi arafasida Jizzaxda o‘tkazilgan bu davra suhbati ham ana shu ezgu maqsadga xizmat qildi. Eng muhimi, unda aytilgan fikrlar tadbir zalida qolib ketmasligi, har bir jurnalist ularni o‘z kasbiy faoliyatining mezoniga aylantirishidir.
Chunki Vatan taraqqiyotiga xizmat qiladigan so‘zning qimmati uning ko‘pligi bilan emas, haqqoniyligi, ta’siri va odamlar qalbida uyg‘otgan ishonchi bilan o‘lchanadi.
A.Qayumov, J.Yorbekov (surat), O‘zA muxbirlari
