«Девону луғотит турк» — қадимий асарнинг замонавий тилшуносликдаги ўрни

«Девону луғотит турк» асарини ёшларга етказишда интерактив электрон луғатлар, мобил иловалар, видеодарслар, анимацион материаллар ва виртуал кўргазмалардан фойдаланиш мумкин. Масалан, қадимги туркий сўзнинг изоҳи, унинг асардаги қўлланиши ва ҳозирги ўзбек тилидаги шаклини бир платформада намойиш этиш тил тарихини ўрганишни янада тушунарли ва қизиқарли қилади.

Маҳмуд Қошғарийнинг «Девону луғотит турк» асари туркий тиллар тарихини ўрганишда бебаҳо манба. Ундаги сўзлар, тил хусусиятлари ва феъллар бугун ҳам олимлар учун муҳим тадқиқот объекти бўлиб келмоқда. Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Ўзбек тили, адабиёти ва фольклори институти кичик илмий ходими Шоира Эшбоева ҳам мазкур асар асосида ҳолат феълларининг лексик-семантик хусусиятларини ўрганмоқда.

Олима билан суҳбатимизда «Девону луғотит турк»нинг замонавий тилшуносликдаги аҳамияти, уни ўзбек тили тарихи ва шеваларини тадқиқ этишда қўллаш имкониятлари, ёшларда она тилига ҳурматни шакллантириш ҳамда қадимий тил меросини рақамли технологиялар орқали кенг тарғиб қилиш масалалари ҳақида сўз боради.

— Бугунги замонавий тилшунослик нуқтаи назаридан бу асарнинг энг муҳим жиҳатлари нималардан иборат?

— Маҳмуд Қошғарийнинг ХI асрда яратилган "Девону луғотит турк" асари туркий тиллар тарихини ўрганишда фундаментал илмий манбалардан бири ҳисобланади. Унинг аҳамияти, аввало, туркий тилларнинг луғавий бойлиги, фонетик ва грамматик хусусиятлари, шевалари ҳамда ўзаро муносабатлари ҳақида кенг қамровли маълумотларни ўзида мужассам этганида намоён бўлади.

Асарнинг муҳим жиҳатларидан бири шундаки, унда туркий тил бирликлари шунчаки изоҳланиб қолмай, балки уларнинг қўлланиши, маъно хусусиятлари ва айрим ҳудудий фарқлари ҳам ёритилган. Бу материаллар тарихий-қиёсий тилшунослик, лексикология, этимология ва диалектология йўналишларида тадқиқот олиб бориш учун муҳим асос бўлиб хизмат қилади. Шунингдек, асарда келтирилган мақоллар, ҳикматли иборалар, шеърий парчалар ва бошқа халқ оғзаки ижоди намуналари тилни халқнинг тарихий хотираси, дунёқараши ва маданий қадриятлари билан узвий боғлиқ ҳолда ўрганиш имконини беради. Шу маънода, "Девону луғотит турк" нафақат лингвистик, балки тарихий, адабий ва этномаданий аҳамиятга ҳам эга.

Бугунги замонавий тилшунослик учун асарнинг яна бир муҳим жиҳати — ундаги маълумотларни янги методологик ёндашувлар асосида қайта таҳлил қилиш имконияти. Хусусан, қадимги туркий лексикани ҳозирги туркий тиллар билан қиёслаш орқали сўзларнинг тарихий тараққиёти, семантик ўзгаришлари ва тил бирликларининг давомийлигини аниқлаш мумкин. "Девону луғотит турк" туркий тилларнинг тарихий илдизларини, ички тараққиёт қонуниятларини ва ўзаро алоқаларини ўрганишда ўз илмий аҳамиятини сақлаб келаётган ноёб манбадир.

— Маҳмуд Қошғарий ўз асарида туркий халқларнинг сўз бойлиги, шевалари ва тил хусусиятларини ўрганган. Бугунги кунда бу меросдан ўзбек тилининг тарихи ва шеваларини тадқиқ этишда қандай фойдаланиш мумкин?

— "Девону луғотит турк" ўзбек тилининг тарихий тараққиёти ва шева хусусиятларини ўрганишда муҳим манбалардан бири ҳисобланади. Асарда қайд этилган кўплаб лексик бирликлар, уларнинг маънолари, фонетик шакллари ва қўлланиш хусусиятларини ҳозирги ўзбек тили ҳамда унинг шевалари материаллари билан қиёслаш орқали тилимизнинг тарихий ривожланиш жараёнларини чуқурроқ англаш мумкин.

Биринчидан, асардаги сўзларни ҳозирги ўзбек тили лексикаси билан қиёслаш орқали қадимий сўзларнинг бугунги кундаги давомийлиги, маъно ўзгаришлари ва айрим бирликларнинг истеъмолдан чиқиш жараёнларини аниқлаш мумкин. Бу, айниқса, тарихий лексикология ва этимологик тадқиқотлар учун муҳимдир. Иккинчидан, Маҳмуд Қошғарий қайд этган тил фарқларини ўзбек шеваларидаги фонетик, лексик ва грамматик хусусиятлар билан қиёслаш диалектологик тадқиқотлар имкониятини кенгайтиради.

Бунда қадимги тил шакллари билан замонавий шева ҳодисалари ўртасидаги ўхшашликларни аниқлаш билан бирга, уларнинг тарихий жиҳатдан бевосита боғлиқлигини алоҳида далиллар асосида текшириш зарур. Учинчидан, асардаги материаллар ўзбек адабий тилининг тарихий илдизларини ва туркий тиллар билан умумий жиҳатларини ўрганишда муҳим аҳамият касб этади. Бу орқали ўзбек тилининг тараққиётида қадимги туркий лексик қатламнинг ўрни, тил бирликларининг ўзгариши ва сақланиш хусусиятларини ёритиш мумкин.

Менимча, ушбу меросни замонавий диалектологик тадқиқотлар билан уйғунлаштириш айниқса истиқболли йўналиш. Бунинг учун "Девону луғотит турк"даги сўзлар электрон базасини яратиш, уларни ўзбек шевалари луғатлари билан қиёслаш ва олинган натижаларни илмий жиҳатдан изоҳлаш мақсадга мувофиқ. Бундай ёндашув ўзбек тилининг тарихий тараққиётига оид янги далилларни аниқлашга хизмат қилади.

— Тил — халқнинг тарихи ва маданиятини акс эттирувчи кўзгу. Сизнингча, Маҳмуд Қошғарийнинг илмий мероси ёшларда она тилига ҳурмат ва миллий ўзликни англаш туйғусини шакллантиришда қандай аҳамиятга эга?

— Маҳмуд Қошғарийнинг илмий мероси ёш авлодда она тилига ҳурмат, миллий ўзликни англаш ва тарихий хотирага дахлдорлик туйғусини шакллантиришда катта маънавий-маърифий аҳамиятга эга. Чунки тилни чуқур англаш, аввало, халқнинг тарихи, маданияти ва маънавий қадриятларини англаш демак. "Девону луғотит турк"нинг муҳим жиҳати шундаки, Маҳмуд Қошғарий туркий тилларнинг бойлигини, ифода имкониятларини ва туркий халқларнинг бой оғзаки ижодини илмий асосда намоён этган. Асарда келтирилган мақоллар, шеърий парчалар, иборалар ва бошқа тил материаллари аждодларимизнинг тафаккури, ҳаётий тажрибаси, ахлоқий қарашлари ва дунёни идрок этиш усуллари ҳақида муҳим маълумот беради. Ёшлар ушбу асарни ўрганиш орқали она тилимизнинг тарихий илдизлари чуқур эканини, унинг бугунги тараққиёти узоқ тарихий жараёнлар билан боғлиқлигини англайди. Бу эса тилга оддий алоқа воситаси сифатида эмас, балки миллий маданият ва тарихий хотирани сақловчи муҳим қадрият сифатида қарашга ундайди.

Шу билан бирга, она тилига ҳурмат бошқа тилларни ўрганиш ва бошқа халқлар маданиятини қадрлашга зид эмас. Аксинча, ўз тилининг тарихини яхши билган ёшлар бошқа тиллар ва маданиятлар билан тенг мулоқот қилиш, ўз миллий меросини халқаро миқёсда муносиб намоён этиш имкониятига эга бўлади. Шу сабабли "Девону луғотит турк"ни таълим жараёнида, илмий-маърифий лойиҳаларда, адабий учрашувларда ва рақамли таълим ресурсларида кенг ёритиш муҳимдир. Бу асар ёшларни ўз тарихини билишга, она тилининг имкониятларини қадрлаш ва миллий меросга масъулият билан муносабатда бўлишга ундайдиган бебаҳо маънавий манба.

— Бугун сунъий интеллект, электрон луғатлар ва рақамли технологиялар ривожланмоқда. «Девону луғотит турк» асарини замонавий технологиялар ёрдамида ўрганиш ва уни ёшларга етказишнинг қандай имкониятлари бор?

— Бугунги рақамли технологиялар "Девону луғотит турк" асарини ўрганиш, ундаги илмий маълумотларни тизимлаштириш ва кенг жамоатчиликка етказиш учун янги имкониятларни юзага келтирмоқда. Айниқса, электрон луғатлар, рақамли матн базалари, сунъий интеллект ва интерактив таълим платформаларидан фойдаланиш бу борада истиқболли йўналишлардан ҳисобланади. Биринчи навбатда, асарнинг ишончли нашрлари ва қўлёзма материаллари асосида рақамли матн базасини яратиш муҳим. Бундай базада сўзларнинг изоҳи, грамматик хусусиятлари, қўлланиш намуналари ва тегишли илмий шарҳларни тизимли равишда жамлаш мумкин. Натижада тадқиқотчилар зарур тил бирликларини тез топиш, уларни қиёслаш ва таҳлил қилиш имкониятига эга бўлади. Иккинчидан, сунъий интеллект технологияларидан қадимги туркий сўзларни аниқлаш, уларни мавзулар бўйича таснифлаш, луғавий бирликларнинг маъно муносабатларини ўрганиш ва ҳозирги туркий тиллардаги муқобилларини излашда ёрдамчи восита сифатида фойдаланиш мумкин.

Бироқ бундай тизимлар яратишда тарихий тилнинг ўзига хос хусусиятларини ҳисобга олиш, натижаларни мутахассислар томонидан текшириш ва ишончли илмий манбаларга таяниш зарур. Учинчидан, асарни ёшларга етказишда интерактив электрон луғатлар, мобил иловалар, видеодарслар, анимацион материаллар ва виртуал кўргазмалардан фойдаланиш мумкин. Масалан, қадимги туркий сўзнинг изоҳи, унинг асардаги қўлланиши ва ҳозирги ўзбек тилидаги шаклини бир платформада намойиш этиш тил тарихини ўрганишни янада тушунарли ва қизиқарли қилади.

Тўртинчидан, асар материаллари асосида электрон таълим модуллари ва қиёсий тил хариталарини яратиш мумкин. Бундай воситалар ёшларнинг мустақил изланиш кўникмаларини ривожлантириш билан бирга, тарихий тилшуносликка бўлган қизиқишини ҳам оширади. Демак, замонавий технологиялар "Девону луғотит турк"ни шунчаки рақамли шаклга ўтказиш билангина чекланмаслиги керак. Асосий мақсад - унинг илмий мазмунини чуқурроқ ўрганиш, маълумотларини ишончли тарзда сақлаш ва улардан таълим ҳамда тадқиқот жараёнларида самарали фойдаланиш.

— Бугунги замонавий тилшуносликда унинг илмий қарашларидан қандай фойдаланишимиз ва бу меросни халқаро миқёсда қандай тарғиб қилишимиз мумкин?

— Меросни халқаро миқёсда тарғиб қилиш учун бир неча йўналишда изчил иш олиб бориш мақсадга мувофиқ. Жумладан, асарнинг илмий-танқидий нашрлари ва замонавий тиллардаги сифатли таржималарини тайёрлаш, халқаро илмий анжуманлар ва қўшма тадқиқотларни ташкил этиш, хорижий университетлар билан ҳамкорликни кенгайтириш ҳамда рақамли илмий платформаларда асар материалларини очиқ тақдим этиш зарур.

Бундан ташқари, "Девону луғотит турк" асосида кўп тилли электрон луғат, илмий изоҳланган рақамли матн ва қиёсий лексик маълумотлар базасини яратиш туркий тилларни ўрганувчи халқаро тадқиқотчилар учун катта имконият яратади. Бундай лойиҳаларда туркологлар, тарихчилар, матншунослар, компьютер лингвистлари ва рақамли гуманитар фанлар мутахассисларининг ҳамкорлиги муҳим аҳамият касб этади.

ЎзА мухбири

Нигора Раҳмонова суҳбатлашди.