Bir necha soniyalik odat katta kasalliklarning oldini olishi mumkin: sanitariya savodxonligi nega muhim?
Kasalliklarning oldini olish har doim ham dori yoki murakkab tibbiy muolajadan boshlanmaydi. Ba’zan buning uchun sovun va suvning o‘zi yetarli. To‘g‘ri qo‘l yuvish, xavfsiz ichimlik suvi, oziq-ovqatni to‘g‘ri saqlash va chiqindilarni sanitariya talablariga muvofiq boshqarish — oddiy kundalik odatlar. Ammo ular birgalikda yuqumli kasalliklar tarqalishini kamaytirishda muhim himoya tizimini yaratadi. Sanitariya savodxonligi aynan shu oddiy qoidalarni bilishdan ko‘ra, ularni hayot tarziga aylantirishni anglatadi. O‘zbekiston Respublikasi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qo‘mitasi Yakkasaroy tuman bo‘limi sanitariya vrachi — Shohruxmirzo Erkinov mavzu yuzasidan batafsil tushuntirdi.
“Qo‘lni qachon yuvish kerak? Ichimlik suvining xavfsizligiga qanday ishonch hosil qilish mumkin? Xom va tayyor mahsulotlar nega alohida saqlanishi kerak? Oziq-ovqatni xona haroratida uzoq qoldirish qanday xavf tug‘diradi? Bu savollarning javoblari oddiy ko‘rinsa-da, ularga amal qilish jamoat salomatligi uchun katta ahamiyatga ega”, deydi Shohruhmirzo Erkinov.
Uning ta’kidlashicha, sanitariya savodxonligi faqat gigiyena qoidalarini yod bilish degani emas. Muhimi — bilimning amaliy odatga aylanishi. Buni shartli ravishda uch bosqichga ajratish mumkin: bilim — amaliy ko‘nikma — barqaror odat.
Masalan, inson qo‘l yuvish ichak infeksiyalari xavfini kamaytirishini bilishi mumkin. Ammo bu bilim ovqatlanishdan oldin, hojatxonadan keyin yoki iflos yuzaga tekkanidan so‘ng qo‘l yuvish odatiga aylanmasa, uning amaliy foydasi cheklangan bo‘lib qoladi. Shuning uchun sanitariya targ‘ibotida shunchaki “qo‘lingizni yuving” deyishning o‘zi yetarli emas. Odamga qachon, qanday va nima uchun qo‘l yuvish kerakligini tushuntirish muhim.
Bir necha soniyalik odat — katta himoya
Jahon sog‘liqni saqlash amaliyotida qo‘l gigiyenasi ichak infeksiyalari tarqalishini kamaytirishga xizmat qiluvchi muhim profilaktik choralar qatorida ko‘riladi. Materialda keltirilgan baholashlarga ko‘ra, to‘g‘ri qo‘l yuvish ichak infeksiyalari xavfini taxminan 30–40 foizgacha kamaytirishi mumkin.
Bu yerda muhim jihat shundaki, qo‘l yuvishning foydasi faqat shaxsiy salomatlik bilan cheklanmaydi. Bir kishi gigiyena qoidalariga rioya qilsa, u o‘zini himoya qiladi. Bu odat oilada, maktabda, ish joyida yoki boshqa jamoalarda kengaysa, infeksiya tarqalish zanjirining uzilishiga yordam beradi. Ya’ni, oddiy shaxsiy odat asta-sekin jamoaviy himoyaga aylanadi.
Suv xavfsizligi: tiniq suv har doim ham xavfsiz degani emas
Sanitariya savodxonligining yana bir muhim yo‘nalishi — ichimlik suvi xavfsizligi. Suvning tashqi ko‘rinishi uning mikrobiologik jihatdan xavfsizligini har doim ham ko‘rsatmaydi. Shu sababli suv sifati shubhali bo‘lgan vaziyatlarda uni qaynatish yoki ishonchli filtrlash kabi choralar muhim.
Ayniqsa, sanitariya infratuzilmasi yetarli bo‘lmagan hududlarda ichak infeksiyalarining tarqalish xavfi ortishi mumkin. Ayrim baholashlarda xavfsiz suv, sanitariya va gigiyena choralarini birgalikda qo‘llash diareya bilan bog‘liq kasallanish holatlarini 20–50 foizgacha kamaytirishi mumkinligi qayd etiladi. Bu raqamlar bir narsani ko‘rsatadi: suv, sanitariya va shaxsiy gigiyenani alohida emas, bir butun tizim sifatida ko‘rish kerak.
Oshxonadagi bitta xato ham xavf tug‘dirishi mumkin
Sanitariya savodxonligi faqat qo‘l va suv bilan tugamaydi. Oziq-ovqat gigiyenasi ham uning eng muhim qismlaridan biridir.
Masalan, xom go‘sht uchun ishlatilgan taxtakach yoki pichoq yuvilmasdan salat tayyorlashda ishlatilsa, mikroorganizmlar tayyor ovqatga o‘tishi mumkin. Bu holat kross-kontaminatsiya, ya’ni mikroblarning bir mahsulotdan boshqasiga ko‘chishi deb ataladi.
Buning oldini olish uchun:
• xom va tayyor mahsulotlarni alohida saqlash;
• ular uchun imkon qadar alohida pichoq va taxtakachdan foydalanish;
• oshxona yuzalarini muntazam tozalash;
• tayyor ovqatni uzoq vaqt xona haroratida qoldirmaslik;
• oziq-ovqatni belgilangan sharoitda saqlash muhim.
Ko‘plab mikroorganizmlar uchun noqulay bo‘lgan harorat sharoitida uzoq vaqt qolgan oziq-ovqat xavf tug‘dirishi mumkin. Shu sababli issiq taomni o‘z vaqtida iste’mol qilish yoki xavfsiz sharoitda saqlash muhim.
Sanitariya madaniyati atrof-muhit bilan ham chambarchas bog‘liq.
Chiqindilarni belgilangan joydan tashqariga tashlash hasharotlar va kemiruvchilar ko‘payishiga sharoit yaratishi, oziq-ovqat va suv manbalarining ifloslanish xavfini oshirishi mumkin. Shuning uchun chiqindilarni to‘g‘ri boshqarish — faqat hududni ozoda saqlash masalasi emas. Bu sanitariya-epidemiologik xavfsizlikning ham bir qismi.
Nega odamlar bilgan qoidalariga hamisha amal qilmaydi?
Bu savol sanitariya targ‘ibotining eng muhim jihatlaridan biridir. Chunki inson xatti-harakatini faqat ma’lumot bilan o‘zgartirib bo‘lmaydi. Odat shakllanishida muhit, qulaylik, ijtimoiy ta’sir va takroriy eslatmalar ham katta rol o‘ynaydi.
Masalan, maktabda bolaga qo‘l yuvish o‘rgatiladi. Agar uyda ham ota-ona shu odatga amal qilsa, bola uchun bu tabiiy kundalik xatti-harakatga aylanadi. Aksincha, bir muhitda gigiyena talabi qo‘yilib, boshqa muhitda unga amal qilinmasa, o‘rgatilgan ko‘nikmaning barqarorligi pasayishi mumkin. Shu sababli sanitariya savodxonligi maktab, oila, tibbiyot xodimlari va mahalla hamkorligini talab qiladi.
Sanitariya savodxonligi murakkab yoki qimmat choralarni talab qiladigan tushuncha emas. Uning asosida ko‘pincha hammaga ma’lum bo‘lgan oddiy qoidalar turadi. Ammo bu qoidalarning kuchi ularning oddiyligida emas, muntazam bajarilishida. Chunki sog‘liqni saqlash faqat kasallik paydo bo‘lgandan keyin boshlanmaydi. U insonning har kuni qiladigan kichik tanlovlaridan boshlanadi.
Bir necha daqiqalik to‘g‘ri odat ba’zan uzoq davom etadigan davolanishning oldini olishga xizmat qilishi mumkin.
Mohichehra Eshmirzayeva yozib oldi.
O‘zA
