Амударё ҳақиқатан Каспий денгизига оққанми?
Ўрта асрларда Хоразм воҳаси билан Каспий денгизи ўртасида мунтазам кема қатнови мавжуд бўлиб, Жайҳун сувлари йирик савдо ва ҳарбий кемаларни бемалол кўтара олган.
Жайҳун дарёси (Амударё)нинг тарихий замонларда Каспий денгизига қуйилган ёки қуйилмагани хусусидаги баҳслар узоқ йиллар давомида илмий доираларнинг диққат марказида турди. Ўн тўққизинчи асрнинг иккинчи ярмида табиатшунослар ва ер тузилишини ўрганувчи мутахассислар орасида дарё фақат Орол денгизига оққан, қуриб қолган Ўзбой ўзани эса денгизлар ажралишидан қолган қадимий бўғоздир, деган тахмин устунлик қилди. Ҳатто шарқшунос олим де Гуе ҳам ўз тадқиқотларида Хоразм воҳасида тўғонлар бузилганидан кейин дарё яна Каспийга оқа бошлагани тўғрисидаги маълумотларни ишончсиз деб баҳолади. Унинг назарида, ўрта аср муаллифлари дарё ҳаракатини шахсан кўрмай, эски китоблардан кўчириб ёзган эди. Бироқ ёзма ёдгорликлар ва бирламчи ҳужжатларни синчиклаб текширган шарқшунос олим Василий Бартольд 1902 йилда эълон қилган тадқиқотида бу қарашларнинг хато эканини қатъий исботлаб берди.
Ўрта аср қўлёзмалари ва хариталари дарёнинг ғарбга томон оққанини шубҳасиз тасдиқлайди. Жумладан, 1375 йилда тайёрланган Каталония харитаси, фалакиётшунос Қутбиддин Шерозий қайдлари ҳамда Самарқандга сафар қилган элчи Руи Гонсалес де Клавихо кузатувлари ана шундай қимматли манбалар сирасига киради. Клавихо ва тарихчи Ибн Арабшоҳ ўз асарларида бу маълумотларни эски китоблардан эмас, балки замондошларнинг бевосита гувоҳлиги асосида ёзиб қолдирган. Ҳатто котиб Ибн Фазлуллоҳ Умарий ҳам замондошларидан дарё суви Каспийга оқаётганини эшитганини, бироқ аввалги китобларга ҳаддан ташқари ишонгани сабабли бу хабарни рад этганини очиқ тан олган. Василий Бартольд ёзма меросни таҳлил қилар экан, дарёнинг денгизга туташганини билдирувчи муаллифлар сўзига қарши ўша даврда унинг фақат Оролга қуйилганини кўрсатувчи бирорта ҳам мустақил ҳужжат йўқлигини кўрсатди.
Тарихий воқеалар ичида 1392 йилнинг кузида юз берган денгиз ва дарё қатнови ушбу муаммога тўлиқ ойдинлик киритади. Ўша йили Сари шаҳрига қўшин киритилгач, бандаргоҳларда кемалар ҳозирланди. Шарафиддин Али Яздий ва Абдураззоқ Самарқандий асарларида таъкидланишича, маҳаллий бошқарувчи хонадон вакиллари кемаларга чиқарилиб, сув йўли орқали тўғридан-тўғри Хоразмга юборилган. Сафар тафсилотларини тарихчи Заҳириддин Маръаший ўз хотираларида батафсил баён этади. Муаллиф бу воқеани ўз кўзи билан кўрган ва ўша вақтда ўн икки ёшда бўлган отасининг сўзларига таяниб тасвирлаган. Кемалар тайёрлангунга қадар йўловчилар қалъада сақланган, сўнг ишончли амир ва соқчилар назоратида йўлга чиқарилган. Амирга махсус йўриқнома топширилиб, унда кемалар Жайҳун дарёсининг белгиланган соҳилига етганда йўловчиларни қуруқликка тушириш, уларга улов бериб, кўрсатилган вилоятларга етказиш буюрилган эди. Сари бандаргоҳидан сузган кемалар дастлаб Каспий соҳилидаги Оғурчага, сўнгра тўғри Жайҳун дарёси ўзанига кириб, ички манзилларга қадар тўхтовсиз сузиб борган. Бу ҳужжат дарёнинг қуйи оқими кемалар ҳаракати учун қулай ва етарлича чуқур бўлганини билдиради.
Мазкур тарихий ҳақиқатни ўн бешинчи юзйилликнинг иккинчи ярмига тегишли воқеалар ҳам мустаҳкамлайди. Тарихчи Хондамирнинг “Ҳабиб ус-сияр” асарида ёзилишича, 1460 йилнинг баҳорида Султон Абу Саид билан юз берган ихтилоф ортидан Ҳусайн Бойқаро Астарободни тарк этишга мажбур бўлади. У беш юз нафар отлиқ сафдоши билан етти кеча-кундуз тинимсиз йўл босиб, Оғурча орқали Адақ ҳудудига йўналади ва Жайҳун бўйига етиб келади. Баҳорги ёғингарчилик таъқибчиларнинг ҳаракатини чеклаган бир вақтда, Ҳусайн Бойқаро ва унинг одамлари дарёдан катта кемалар ҳамда туркий тилда “минак” деб аталган енгил қайиқлар ёрдамида соғ-омон сузиб ўтади. Қирғоқда уларни маҳаллий беклар иззат билан қарши олади. Ҳусайн Бойқаро қуйи Хоразмдаги Вазир шаҳри ҳокими Мустафохон ҳузурига элчи юборади, аммо келишувга эришилолмагач, шаҳар қирқ бир кун давомида қамал қилинади. Бу воқеа ўша даврда Ўзбой ўзанида сув ҳажми жуда мўл бўлганини, кенг дарё сатҳини кечиб ўтиш фақат кемасозлик воситалари билангина амалга оширилганини англатади.
Орадан тўрт йил ўтиб, 1464 йилда Ҳусайн Бойқаро яна шимол томон чекинишга мажбур бўлади. Бу сафар лашкар йўлдан адашиб, денгиз яқинидаги лой ва ботқоқликларга дуч келади ва оғир синовларни бошдан кечиради. Ушбу ноқулай ҳудуддан чиққан қўшин уч-тўрт кунлик юришдан сўнг яна Адақ масканига етиб келади ва Жайҳун қирғоғига тушади. Ҳарбий хавф туфайли дарёдан кечиб ўтган лашкарбоши Амударёнинг йирик тармоғи ҳисобланган “Асаф ўғузи”, яъни Асаф дарёси бўйида ўз қароргоҳини қуради. Ушбу тармоқ Вазир шаҳри билан Ўзбой оралиғидаги кенг ҳудудни сув билан таъминлаб турган. Шаҳар қўлга киритилгач, унинг аҳолиси асли хоразмликлар эканини ва бу ерга зўрлик билан кўчирилганини айтади. Шундан сўнг одамлар ўз тарихий шаҳри бўлган Урганчга қайтарилади.
Шарқшунос Василий Бартольд ушбу тарихий далилларни чуқур ўрганиб, воҳанинг муҳим жўғрофий нуқталарини тиклади. Манбаларга кўра, Вазир шаҳри Кўҳна Урганчдан қуйига қараб олти фарсах масофада жойлашган. Шаҳардан пастда, Ўзбойнинг денгизга туташган қуйилиш қисмигача чўзилган кенгликлар Адақ номи билан аталган. Шунингдек, Вазир шаҳри ва Ўзбой оралиғида Амударёнинг серсув тармоғи – Асаф суви оқиб ўтган. Бу маълумотлар ўн бешинчи аср охирларида ҳам қуйи оқимда сув сатҳи баланд бўлганини кўрсатади.
Қадимий қўлёзмаларда муҳрланган бу тафсилотлар қуйи Жайҳун ҳавзасидаги юксак сув тақсимоти ва муҳандислик маданиятини тўла намоён этади. Дарё йўналишининг ўзгариши табиий жараёнлар билан бирга, инсон меҳнати маҳсули бўлган тўғонлар ва каналлар тизимига чамбарчас боғлиқ бўлган. Хоразм воҳаси ўтмишда нафақат илғор деҳқончилик маскани, балки Каспий ҳавзаси билан боғланган йирик сув қатнов чорраҳаси ҳам эди. Кемачилик ва дарё кечувларига оид ёзма ёдгорликлар ўлкамизнинг сув хўжалиги тарихини ҳаққоний далиллар асосида баҳолаш учун мустаҳкам пойдевор бўлиб хизмат қилади.
Алишер Эгамбердиев тайёрлади.
ЎзА
