Йўқолган саҳифалар изидан: Шарқшунослик хазинасида сақланган бир қўлёзманинг номи қандай аниқланган?
Қўлёзма хазиналарида асрлар давомида кўз қорачиғидек асраб келинаётган айрим тарихий манбаларнинг асл номи ва муаллифи узоқ вақт давомида илмий жумбоқ бўлиб қолиши мумкин.
Ўзбекистон Фанлар академияси Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик институти жамғармасида сақланаётган ноёб манбалардан бири ана шундай мураккаб йўлни босиб ўтди. Ушбу манба ҳақидаги илк маълумот 1889 йилда Е.Каль томонидан нашр қилинган Туркистон оммавий кутубхонаси форсий, арабча ва туркий қўлёзмалари кўрсаткичида 23-рақам билан қайд этилган эди. Ўша вақтда асарнинг муқаддимаси ва хотимаси сақланмагани сабабли унга шартли равишда “Тарихи Шайбоний” номи берилди. Орадан ўнлаб йиллар ўтиб, 1952 йилда чоп этилган Шарқ қўлёзмалари академик тўпламининг биринчи жилди 80-саҳифасида ҳамда 1971 йилда тарихчи В.П.Юдин тадқиқотларида ҳам мазкур ёзма ёдгорлик муаллифи номаълум асар сифатида тилга олинди. Муаллиф номи битилган бошланғич саҳифаларнинг йўқлиги ушбу нодир битикни қарийб бир аср давомида чалкаш тахминлар гирдобида қолдириб келди.
Ушбу тугунни ечиш йўлидаги қадамлардан бири 1977 йилнинг октябрида қўйилди. Тарихчи М.Х.Абусеитова томонидан маълум қилинган матншунослик хулосалари туфайли янги маълумотлар юзага чиқди. Тошкент хазинасидаги ушбу аноним қўлёзма аслида мустақил асар эмас, балки XVI аср тарихчиси Муҳаммадёр ибн Араб Қатағон қаламига мансуб “Мусаххир ал-билод”, яъни “Мамлакатларнинг забт этилиши” номли машҳур тарихий асарнинг ноёб нусхаси эканлиги қайд этилди. Мазкур асар шайбонийлар ҳукмдори Абдуллахон II замонига бағишланган бўлиб, у давлатнинг 1583–1598 йиллардаги тараққиёти ва ундан аввалги сиёсий воқеаларни муфассал қамраб олади. Асарнинг бошқа бир қўлёзма нусхаси Санкт-Петербургдаги тадқиқот маркази хазинасида Д465/574 шифри остида сақланар эди.
Қўлёзманинг нима сабабдан муаллифсиз қолиб кетганини англаш учун икки нусханинг жисмоний ҳолатини кўздан кечириш кифоядир. Санкт-Петербургда сақланаётган 224 варақли матн мукаммал муқаддимага эга бўлиб, унда Муҳаммадёр ибн Араб Қатағон исми ва асар номи аниқ қайд этилган, аммо унинг хотима қисми йўқотилган эди. Тошкент нусхасида эса бутунлай бошқача ҳолат юз берган: битикнинг аввалидан 34 варақ, охиридан эса тахминан 100 варақ тушиб қолган. Кириш қисми бўлмагани сабабли ушбу қўлёзма фонд рўйхатларида узоқ йиллар аноним манба сифатида кўрсатиб келинди. Олима М.Х.Абусеитова матнларни қиёслаш асносида Тошкент нусхаси Санкт-Петербург қўлёзмасининг 84б варағидаги жумлалар билан бошланиб, 124а варағидаги сўзлар билан якунланишини аниқ кўрсатиб берди. Сақланиб қолган қисмлар Абулхайрхон, Шайх Ҳайдархон ва Муҳаммад Шайбонийхон даври воқеалари ҳамда Абдуллахон II замонининг муҳим саҳифаларини ўз ичига олади.
Матншунослик таҳлили Тошкент нусхасининг ўзига хос котиблик маданиятини ҳам намоён этди. Ёзув хусусиятлари ва қоғоз таркибига кўра, Санкт-Петербургдаги 224 варақлик матн XVI асрда кўчирилган бўлса-да, Тошкент нусхаси хат хусусиятига қараганда ундан кўра қадимийроқ экани исботланди. Энг муҳим нозик тафсилотлардан бири шундаки, Санкт-Петербург нусхасида бобларнинг махсус номлари умуман ёзилмай, матн орасида бўш ўринлар қолдирилган. Тошкент қўлёзмасида эса котиб ҳар бир боб номини алоҳида ажратиб, ёрқин қизил шинжарф (киновар) бўёғи билан саҳифаларга нафис муҳрлаган. Бу ҳолат Тошкент котибининг китобат санъатига ниҳоятда синчковлик билан ёндашганини ҳамда асарнинг боблар тартибини аниқ сақлаб қолганини исботлайди.
Қиёсий тадқиқот жараёни тарих фани учун муҳим бўлган яна бир жиддий камчиликни бартараф этди. Маълум бўлишича, Санкт-Петербург нусхасида 63б ва 65а варақлар оралиғидаги матн, яъни тўртта тўлиқ саҳифа тушиб қолган эди. Ушбу кемтик саҳифаларда Муҳаммад Шайбонийхоннинг Астробод шаҳрига қўшин тортиб бориши ва уни эгаллаши муфассал баён қилинган эди. Тадқиқотчи М.Х.Абусеитова Тошкент нусхасининг 32б ва 34б варақларини ўрганиб, ана шу йўқотилган Астробод воқеалари айнан Ўзбекистон хазинасидаги қўлёзмада бенуқсон сақланганини аниқлади. Шу тариқа, Тошкентдаги қадимий саҳифалар ёрдамида хорижий фонддаги қўлёзманинг йирик кемтиги тўлдирилди ва тарихий жараён узлуксиз ҳолга келтирилди.
Манбаларни қиёслаш котибларнинг матнга муносабатидаги бошқа жиҳатларни ҳам кўрсатди. Жумладан, Санкт-Петербург нусхасидаги Абдулғаффор султонга бағишланган бобнинг якуни жиддий қисқартирилган ва таҳрирга учраган ҳолда берилган. Тошкент нусхасида эса ушбу боб ҳеч бир қисқартиришсиз, тўлиқ ҳажмда сақланган. Бундан ташқари, Тошкент қўлёзмасининг 51б, 44б ва 41б варақларидаги шинжарф билан ёзилган сарлавҳалар Санкт-Петербург нусхаси матнидан айрим сўзлари билан фарқ қилса-да, умумий воқеалар моҳиятини бир хил мантиқда ифодалайди. Бундай тафовутлар ўша давр китобат муҳитида котибларнинг эркин ва масъулиятли фаолият юритганини билдиради.
Икки шаҳар хазиналаридаги саҳифаларнинг сўзма-сўз уйғун келиши Тошкентдаги қўлёзманинг илмий мақомини тиклади. Бир аср мобайнида муаллифи номаълум деб қаралган ёзма обида ўз асл соҳиби Муҳаммадёр ибн Араб Қатағон номи билан қайта боғланди. Ушбу топилма юртимиз манбашунослик жамғармаси нафақат давлатчилик солномаси, балки халқаро фондлардаги нуқсонли битикларни тузатувчи муҳим тарихий таянч эканини кўрсатди. Қадимий варақлардаги шинжарф сатрлар ва котиблар маҳорати XVI аср бошқаруви ва маданий юксалишини ишончли далиллар асосида холис баҳолаш учун пойдевор бўлиб хизмат қилмоқда.
Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА
