Yangi O‘zbekistonda agrar taraqqiyot strategiyasi hamda uning tarixiy va tizimli asoslari

Tarix va davlatchilik taraqqiyotining ming yillik tajribasi shundan dalolat beradiki, har qanday jamiyatning iqtisodiy qudrati, ijtimoiy barqarorligi va milliy mustaqilligining poydevori bevosita ona zaminga munosabat bilan chambarchas bog‘liq.

Agrar soha shunchaki moddiy ne’matlar ishlab chiqaradigan xo‘jalik tarmog‘i emas. U xalqning yashash tarzi, ming yillik qadriyatlari, milliy o‘zligi va eng asosiysi, milliy xavfsizligining ajralmas bo‘lagidir.

O‘zbekiston zamini qadimdan dehqonchilik madaniyati, noyob sug‘orish inshootlari va mehnatkash insonlari bilan Sharq tamaddunining gullab-yashnagan beshiklaridan biri bo‘lib kelgan. Buxoriylar, Termiziylar, Beruniy va Ibn Sinolar kamol topgan ushbu saodatli muhitda yerga va suvga munosabat muqaddas burch darajasiga ko‘tarilgan. Xalqimiz azaldan yerni «ona» deb ulug‘lagan, har bir tomchi obi hayotni gavhardek e’zozlagan. Biroq XX asr davomida hukm surgan mustamlakachilik va ma’muriy-buyruqbozlik tuzumi milliy dehqonchilik an’analariga, tabiat muvozanatiga va inson erkinligiga misli ko‘rilmagan talafot yetkazdi.

O‘zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligining 35 yilligini keng nishonlar ekanmiz, bosib o‘tilgan tarixiy yo‘lga chuqur nazar tashlash, agrar sohadagi yutuqlar bilan birga yechim kutayotgan muammolarni xolis baholash olimlar va ziyolilar oldidagi dolzarb vazifadir. Ayniqsa, 2016-yildan boshlangan Yangi O‘zbekiston davri agrar munosabatlar mohiyatini, dehqon va fermerning jamiyatdagi o‘rnini hamda davlatning iqtisodiy funksiyalarini tubdan o‘zgartirgan burilish bosqichi bo‘ldi.

Bugungi kunda agrar sanoat uchun ham qimmatli xomashyo bazasini yaratish, eksport salohiyatini oshirish va millionlab qishloq aholisining turmush farovonligini yuksaltirishning bosh omili bo‘lib qolmoqda. Shu ma’noda, agrar islohotlar faqatgina agrotexnik jarayon emas, balki xalqimizning ijtimoiy ongi, milliy ruhi va inson qadri bilan bog‘liq keng ko‘lamli tarixiy-falsafiy hodisadir.

Tarixiy saboqlarning achchiq haqiqati

Tarixni xolis o‘rganish bugungi yutuqlarning qadriga yetish va kelajak strategik xatolarining oldini olish uchun hayotiy zaruratdir. Sobiq Ittifoq davrida O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi markazning qat’iy ko‘rsatmasiga bo‘ysundirilgan, faqatgina paxta xomashyosi yetishtirishga ixtisoslashgan ulkan bazaga aylantirilgan edi. Iqtisodiyotda rejali taqsimot tizimi hukmron bo‘lgan uzoq yillar davomida qishloq xo‘jaligidan umumdavlat ehtiyojlari uchun trillionlab mablag‘lar tortib olindi, dalada ter to‘kkan oddiy mehnatkashga esa arzimas ish haqi to‘landi.

Uzoq yillar davomida qishloq xo‘jaligi bilan sanoat o‘rtasida noteng ayirboshlash hukm surdi. Agrar mahsulotlar sun’iy pasaytirilgan narxlarda olinsa, texnika va o‘g‘itlar yuqori narxlarda sotildi. Oqibatda qishloqlardagi ijtimoiy infratuzilma achinarli ahvolga kelib qoldi. Qishloq mehnatkashlarining oylik maoshlari shahar ishchilarinikidan 3–5 barobar kam bo‘lgan davrlar hali tarix xotirasidan o‘chgani yo‘q.

Paxta yakkahokimligi tufayli yerlar to‘xtovsiz ekspluatatsiya qilindi, unumdorlik keskin pasaydi. Suv resurslari hisob-kitobsiz sarflanib, dunyodagi eng fojiali ekologik halokatlardan biri — Orol dengizining qurishiga sabab bo‘ldi. Eng achinarlisi, qishloq aholisi, o‘quvchi va talabalar, tibbiyot xodimlari oylab majburiy mehnatga safarbar qilindi. Dehqon o‘z mehnati samarasidan bahramand bo‘lishdan mahrum etildi.

Mustaqillikning dastlabki yillarida oziq-ovqat tanqisligining oldini olish maqsadida 1,5 million gektardan ortiq yer aholiga tomorqa sifatida bo‘lib berildi va g‘alla mustaqilligini ta’minlash dasturi qabul qilindi. Biroq fermerlik harakatining boshlanishiga qaramay, davlat buyurtmasi tizimi va paxta-g‘allaga belgilangan majburiy arzon narxlar saqlanib qoldi. Fermer o‘z dalasida nima ekishni, hosilini kimga va qanday narxda sotishni erkin hal qila olmasdi. Millionlab tonna paxta xomashyo holida arzon narxlarda eksport qilinar, foyda esa xorijiy gigantlar hisobiga o‘tardi.

Burilish pallasi

Shavkat Mirziyoyev rahbarligida 2016-yil oxirida boshlangan tub yangilanishlar agrar tarmoq rivojida tamomila yangi tarixiy sahifa ochdi. «Xalq davlat idoralariga emas, davlat idoralari xalqimizga xizmat qilishi kerak» degan tamoyil agrar sohada ham o‘z aksini topdi va millionlab insonlarning qadr-qimmatini tiklash maqsadiga xizmat qildi.

Yangi siyosiy irodaning eng olamshumul tarixiy samarasi — paxta yig‘im-terimida bolalar mehnati va majburiy mehnatga butunlay chek qo‘yilgani bo‘ldi. O‘qituvchi va shifokorlarni, maktab bolalarini dalaga majburiy haydashdek ma’naviy inqirozga nuqta qo‘yildi. Bu milliy g‘urur va xalqaro sha’nimizni tiklagan tarixiy adolat tantanasi edi.

Xalqaro mehnat tashkiloti mustaqil monitoring yakunlari bo‘yicha O‘zbekiston paxtachiligida tizimli majburiy mehnatga to‘liq barham berilganini rasman e’tirof etdi. Natijada 2022-yil martida xalqaro «Cotton Campaign» koalitsiyasi O‘zbekiston paxtasiga nisbatan 12 yil davom etgan global boykotni bekor qildi. Bu mamlakatimiz agrosanoati uchun dunyoning nufuzli brendlari va investitsiya fondlariga keng yo‘l ochdi.

Shu bilan birga, mahalliy hokimlarning fermerlar faoliyatiga noqonuniy aralashuviga qat’iy chek qo‘yildi. Fermerning hisob raqamidagi mablag‘lar daxlsizligi ta’minlandi. Qishloqda yillar davomida shakllangan itoatgo‘ylik o‘rniga chinakam mulkdorlik va tadbirkorlik shijoati kirib keldi.

Davlat buyurtmasining bekor bo‘lishi va bozor munosabatlari

Qishloq xo‘jaligini rivojlantirishning 2020–2030-yillarga mo‘ljallangan strategiyasi tarmoqda davlat ishtirokini kamaytirish va investitsiyaviy jozibadorlikni oshirishni bosh vazifa sifatida belgilab berdi.

Bu yo‘ldagi eng inqilobiy qadam — paxta va g‘alla yetishtirish bo‘yicha majburiy davlat buyurtmasining to‘liq bekor qilinishi bo‘ldi. 2020-yildan boshlab fermerlarga o‘z mahsulotini bozor narxlarida, birja savdolari va fyuchers shartnomalari orqali erkin sotish huquqi berildi. Dehqon rejaning itoatgo‘y ijrochisidan mustaqil bozor sub’ektiga aylandi.

Yer munosabatlarida ham ochiqlik va shaffoflik joriy etilib, yerlarni ijaraga berishning elektron onlayn-auksion tizimi yo‘lga qo‘yildi. Hokimlarning yer ajratish va yerni tortib olish bo‘yicha vakolatlari keskin cheklandi. Fermerlarning yerdan foydalanish huquqi mulkiy huquq sifatida mustahkamlanib, uni garovga qo‘yish, ikkilamchi ijaraga berish va meros qilib qoldirish qonunchilikda kafolatlandi. 2021-yilda qabul qilingan yangi qonunlar esa dehqon va tomorqa xo‘jaliklari faoliyati uchun keng huquqiy imkoniyatlar yaratdi.

Xomashyo yetkazishdan yuqori qo‘shilgan qiymat yaratish sari

Agrar islohotlarning eng muvaffaqiyatli milliy modeli sifatida agrosanoat klasterlari tizimi shakllantirildi. Ilgari faqat xomashyo yetkazib beruvchi tarmoq endilikda «xomashyodan tayyor mahsulotgacha» tamoyilida ishlovchi yagona qo‘shilgan qiymat zanjiriga aylandi. Agar ilgari yetishtirilgan paxtaning atigi 10–15 foizi yurtimizda qayta ishlangan bo‘lsa, bugungi kunga kelib paxta tolasining 100 foizi o‘zimizda chuqur qayta ishlanib, milliardlab dollarlik eksport tushumini ta’minlamoqda.

Klasterlar qishloqqa zamonaviy texnika, innovatsion texnologiya va boshqaruv madaniyatini olib kirdi. Ilg‘or kombaynlar, lazerli yer tekislagichlar va tomchilatib sug‘orish tizimlari aynan klasterlar sarmoyalari hisobiga joriy etildi. Shuningdek, «Bir mahalla — bir mahsulot» tamoyili asosida qishloq aholisining tomorqalari eksportbop mahsulot yetishtirish markazlariga aylantirilib, klaster va tomorqachi hamkorligi kambag‘allikni qisqartirishning eng ta’sirchan dasturiga aylanmoqda.

Natijalarda aks etgan taraqqiyot dinamikasi

Buyuk islohotlarning asl kuchi Farg‘ona vodiysidagi Quva tumani misolida yaqqol namoyon bo‘lmoqda. Tumandagi «Quva Agro Star» korxonasi Italiya va Germaniyadan keltirilgan ilg‘or texnologiyalar asosida in-vitro laboratoriyasini ishga tushirdi. Nihollar yetishtirilib, 3000 ta xonadon va minglab dehqon xo‘jaliklariga tarqatilmoqda.

Korxona aholiga sifatli ko‘chat beradi, agrotexnikasini o‘rgatadi, yetishtirilgan hosilni esa kafolatlangan bozor narxida sotib olib eksport qiladi. Natijada oddiy oilalar 10 sotixli tomorqadan yiliga 200–250 million so‘mgacha sof daromad olmoqda. Bu shunchaki raqam emas — bu yangi uy-joy, to‘ylar, farzandlarning oliy ta’limi va hayotdan rozilik demakdir. Bunday muvaffaqiyatli tajribalar Toyloq, Urgut, Vobkent va Yangibozor kabi boshqa tumanlarda ham keng quloch yozmoqda.

Mustaqillikning dastlabki davrlarida yalpi ichki mahsulotda qishloq xo‘jaligining ulushi 30–33 foizdan ortiq bo‘lib, iqtisodiyotning agrar qaramligini anglatgan bo‘lsa, bugungi kunga kelib bu ko‘rsatkich optimallashib bormoqda. Bu qishloq xo‘jaligi hajmi kamayganini emas, balki sanoat va xizmat ko‘rsatish sohalari jadal o‘sgani hamda agrar tarmoqning yuqori rentabellikka erishganini ko‘rsatadi.

Statistik ma’lumotlarga yuzlansak, ishlab chiqarish hajmi muttasil ortib bormoqda.

Eng muhim jihatlardan biri bandlik sanaladi. So‘nggi ma’lumotlarga ko‘ra, qisqa davr ichida agrar sohada 1,3 milliondan ortiq yangi ish o‘rinlari (agrokorxonalar, tomorqa xizmati va pillachilik tarmoqlarida) yaratildi. Hududlar kesimida Samarqand, Toshkent, Qashqadaryo, Farg‘ona va Andijon viloyatlari respublika agrar mahsulotining asosiy qismini ta’minlamoqda.

Tomchilatib sug‘orishdan Orolbo‘yi «Yashil belbog‘i»gacha

Mintaqamizda kuzatilayotgan suv tanqisligi tarmoq oldiga suvni tejash bo‘yicha kechiktirib bo‘lmaydigan vazifalarni qo‘ymoqda. «O‘zbekiston — 2030» strategiyasida suv ishlatish samaradorligini 25 foizga oshirish, kanallarni beton qoplamali qilish hamda suv tejovchi texnologiyalarni 100 foizga yetkazish kabi ulkan marralar belgilangan.

Davlat tomonidan berilayotgan subsidiyalar natijasida sug‘oriladigan maydonlarni lazerli tekislash orqali suv sarfi 20–25 foizga kamayib, hosildorlik ortmoqda.

Orolbo‘yi ekologik halokati oqibatlarini yumshatish doirasida esa Orolning qurigan tubida qariyb 2 million gektar maydonda saksovul va cho‘l o‘simliklaridan iborat «yashil qoplamalar» barpo etildi. «Yashil makon» loyihasi doirasida millionlab ko‘chatlar ekilib, tabiiy biologik qalqonlar yaratilmoqda.

Xalqaro e’tirof va global hamkorlik

Yangi O‘zbekistonning ochiqlik siyosati FAO, Jahon banki, Osiyo taraqqiyot banki kabi nufuzli tashkilotlar bilan hamkorlikni yangi bosqichga olib chiqdi. 2023-yilda Samarqandda o‘tgan Oziq-ovqat xavfsizligi bo‘yicha xalqaro konferensiya mamlakatimizning mintaqaviy kafil ekanligini namoyon etdi.

Xorijiy tajriba amaliyotga faol tatbiq etilmoqda. Xitoy va Yaponiya universitetlari bilan hamkorlikda sho‘rlangan tuproqlarda kuzgi bug‘doy, shirin makkajo‘xori va hatto golubika (chernika) o‘simligini tomchilatib sug‘orish orqali yuqori hosil olish usullari muvaffaqiyatli sinovdan o‘tkazildi. «Global G.A.P.», «Organic» va «Halal» kabi standartlar joriy qilinib, mahsulotlarimiz jahonning 80 dan ortiq davlatiga eksport qilinmoqda.

Agrar ta’limning uzluksiz milliy modeli

Zamonaviy qishloq xo‘jaligi raqamli texnologiyalar, dronlar va gen injeneriyasi uyg‘unlashgan yuqori texnologiyali industriyadir. Shu bois agrar ta’lim tizimi bog‘chadan to oliygohgacha yagona ekotizimga aylantirilmoqda.

Maktablarda «Green School» konsepsiyasi tatbiq etilib, biologiya va ekologiya fanlari agrotexnologiyalar bilan bog‘liq holda o‘qitilmoqda. Toshkent davlat agrar universiteti (TDAU) huzuridagi Qibray akademik litseyida esa STEM va xalqaro Cambridge A-Level dasturlari orqali kelajak agronomlari uchun poydevor yaratilmoqda. Texnikumlardagi «4+1» dual ta’lim modeli esa yoshlarga ham nazariy, ham zavod va dalaning o‘zida amaliy bilim olish imkonini bermoqda.

Oliy ta’limda esa TDAUni dunyoning TOP-500 universitetlari qatoriga olib chiqish maqsad qilingan. Universitet va hududlardagi «Loyiha ofislari» hamda «Yangi agronom» dasturlari talabalarni bevosita klasterlar faoliyatiga bog‘lab, ilm va amaliyot uzilishiga barham bermoqda.

Yechim kutayotgan muhim masalalar

Erishilgan yutuqlar bilan birga, tarmoqda tizimli yechim kutayotgan bir qator dolzarb muammolar va strategik to‘siqlar hamon saqlanib qolmoqda. Xususan, yer va suv resurslarining ekologik holati jiddiy e’tibor talab etadi.

Irrigatsiya tarmoqlarining aksariyati hanuzgacha tuproq o‘zanli bo‘lib qolayotgani oqibatida obihayotning 30–35 foizi dalaga yetib borguncha behuda isrof bo‘lmoqda.

Bundan tashqari, zamonaviy sovutgichli sig‘imlar va agrologistika markazlari yetarli emasligi sababli mahsulotning muayyan qismi nobud bo‘lmoqda, bu esa o‘z navbatida ichki bozorda narxlar beqarorligini keltirib chiqarmoqda.

Tarmoqning iqtisodiy va ilmiy salohiyatini to‘la ro‘yobga chiqarishga to‘sqinlik qilayotgan yana bir omil qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining katta qismi hali ham xomashyo shaklida eksport qilinayotganidir.

Milliy organik brendlarni yaratish va mahsulotni chuqur qayta ishlash sur’ati bugungi kun talablariga to‘la javob bermaydi. Qolaversa, yaratilgan yangi navlar va ilg‘or texnologiyalarni bevosita fermerlar dalasiga olib kirish, ya’ni ilm-fanni tijoratlashtirish mexanizmi hali to‘liq yaxlit zanjirga aylangani yo‘q.

Buning ustiga, agrosug‘urta tizimidagi bo‘shliqlar tabiiy ofatlar va xavf-xatarlar paytida dehqon va fermerlarni moliyaviy jihatdan himoyasiz qoldirmoqda.

Modernizatsiya qilish bo‘yicha ilmiy tavsiyalar

Yangi O‘zbekistonda agrar islohotlar samaradorligini oshirish va sohani 2030-yilgacha modernizatsiya qilish uchun qator ilmiy asoslangan qadamlarni tashlash maqsadga muvofiqdir.

Avvalo, suv resurslarini boshqarishda raqamli ekotizimga to‘liq o‘tish, jumladan, kanallarni betonlash ishlarini jadallashtirish va barcha suv olish nuqtalarida «Aqlli suv» (Smart Water) hisoblagichlarini yuz foiz o‘rnatish kechiktirib bo‘lmas vazifadir.

Shu bilan birga, tarmoqda «Smart Farming» (aqlli dehqonchilik) standartlarini keng joriy etib, dronlar va sun’iy yo‘ldoshlar orqali ekinlar holatini monitoring qilish tizimini yo‘lga qo‘yish zarur.

Tarmoqda bozor munosabatlarini takomillashtirish maqsadida Agrosanoat klasterlari to‘g‘risidagi tegishli qonunni qabul qilish, unda tomonlarning huquq va majburiyatlarini hamda narx belgilashning shaffof mexanizmlarini qat’iy belgilab qo‘yish lozim.

Ilm va amaliyot uyg‘unligini ta’minlash uchun barcha hududlardagi agrar ta’lim muassasalarida «Loyiha ofislari»ni ishga tushirib, ularni chinakam innovatsion yechimlar markaziga aylantirish darkor.

Shuningdek, dehqon va fermerlarning tavakkalchiligini kamaytirish uchun davlat tomonidan sug‘urta mukofotini subsidiyalash mexanizmiga asoslangan agrosug‘urtaning milliy modelini yaratish talab etiladi. Va nihoyat, sohaning ertangi kuni bo‘lgan inson kapitalini rivojlantirish, qishloq joylarda «Inson qadri» tamoyilini mustahkamlash maqsadida tarmoqqa kirib kelayotgan yosh mutaxassislarga imtiyozli ipoteka va boshlang‘ich subsidiyalar taqdim etish bo‘yicha maxsus davlat dasturini qabul qilish nihoyatda muhimdir.

Yangi O‘zbekistonning so‘nggi o‘n yillik jadal taraqqiyoti shuni ko‘rsatmoqdaki, mamlakatimiz agrar sektori tarixiy evolyutsiyaning eng yuqori bosqichiga qadam qo‘ydi. Paxta monopoliyasi iskanjasidan qutulgan ona zamin bugun chinakam mulkdorini topmoqda.

Oldimizda iqlim o‘zgarishi, oziq-ovqat bozorlaridagi beqarorlik va suv taqchilligi kabi ulkan chaqiriqlar turibdi. Mamlakatimiz agrar salohiyatini ilm, innovatsiya va yuksak inson kapitali asosida yanada rivojlantirish kelajak avlodlar oldidagi muqaddas burchimizdir.

Agrar taraqqiyot yo‘lidagi bu qat’iy qadamlar mamlakatimizning buyuk kelajagi va oziq-ovqat suverenitetining mustahkam kafolati bo‘lib qolaveradi.

Naim OBLOMURADOV,

Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti

professori, tarix fanlari doktori.

O‘zA