Уч бирлик — рағбат, имконият ва мададнинг кучи

Президент Шавкат Мирзиёев Қашқадарё вилоятининг ижтимоий-иқтисодий ривожланиши муҳокама қилинган йиғилишда “Билимга — рағбат, меҳнатга — имконият, ташаббусга — мадад” тамойилини илгари сурди.

Бу фикр бир қарашда иқтисодий сиёсатга оид кўрсатмадек туюлади. Аслида эса у таълим тараққиётининг бутун занжирини — ўқиш, ишлаш ва яратишни қамраб олади ва ҳар бир бўғинни бошқасини тўлдирувчи яхлит тизим сифатида кўрсатади.

Билимга — рағбат: ўрганиш рағбати

Таълим самарадорлиги кўп жиҳатдан ўрганувчининг ички қизиқишига боғлиқ. Бу қизиқиш эса жамиятнинг билимга бўлган муносабатидан озиқланади. Ёшлар замонавий касб, хорижий тил ва чуқур билим эгаллаш келажакка қўйилган ишончли сармоя эканини кўрса, ўқишга интилиш кучаяди. Рағбат моддий (грант, стипендия, имтиёзли кредит) ҳам, маънавий (эътироф, обрў, касбий ўсиш йўли) ҳам бўлиши мумкин.

Педагогик нуқтаи назардан бу ташқи мотивацияни ички рағбатга айлантириш жараёнидир. Рағбат кўрган ўқувчи билимни фақат имтиҳон учун эмас, ҳаёт учун ўрганади. Бунда ўқитувчи шахсининг ўрни алоҳида. Унинг педагогик маҳорати, нутқ маданияти ва ўрганувчи фикрини тўғри англай олиш қобилияти (герменевтик компетенция) ёшда “мен қила оламан” деган ишончни шакллантиради. Рағбат шу ишончга суянгандагина самара беради.

Ёшларга қаратилган давлат сиёсати бу ёндашувнинг амалий ифодасидир. Президентнинг 2026 йил 24 февралдаги ёшлар билан мулоқотида юртимизда 22 миллиондан зиёд ёшлар борлиги, уларда катта иқтисодий, ижтимоий ва сиёсий куч кўриш лозимлиги таъкидланди. Яратилган имкониятлар натижасида ёшларимиз жаҳон фан олимпиадаларида 66 та олтин, 147 та кумуш ва 221 та бронза медалини қўлга киритгани, 63 та стартап лойиҳа АҚШ, Жанубий Корея, Буюк Британия ва БАА бозорига чиққани қайд этилди. Бу рақамлар рағбат ва имконият бирга ишлаганда қандай натижа бериши ҳақида далолат беради.

Меҳнатга — имконият: билимнинг амалий қиймати

Билим амалда қўлланилмаса, қадрини йўқотади. Ҳалол ва самарали меҳнат қилишни истаган ҳар бир фуқарога муносиб шароит ва иш ўринлари яратиш таълим тизимига икки хил таъсир кўрсатади. Биринчидан, диплом ва иш ўртасидаги узилиш қисқаради, ўқиш аниқ мақсадга йўналади. Иккинчидан, таълим муассасалари иш берувчилар билан яқин ҳамкорликка ундалади: амалиёт, дуал таълим, ишлаб чиқариш билан интеграция шу мантиқнинг натижаси.

Қашқадарё вилояти мисолида бу яққол кўринади. 2026 йил 10 мартдаги йиғилишда вилоятда 2026 йилда ишсизликни 3,2 фоизга, камбағалликни 3 фоизга туширишга қаратилган мақсадлар белгиланди. Шунингдек, 2026 йилда 3000 нафар, 2027 йилда 5000 нафар ёшни Германияга ишга йўналтириш ва уларни ўқитиш учун Қарши шаҳрида Таълим ва технологиялар маркази очиш режалаштирилгани маълум қилинди. Демак, имконият таълимдан бошланади: касб ва тил ўргатилади, шундан кейин ишга йўл очилади.

Муҳандислик-техник таълимда бу тамойил айниқса долзарб. Йиғилишда вилоят учун энг оғир масалалардан бири сув таъминоти экани қайд этилди. Ирригация, сув хўжалиги ва қишлоқ хўжалиги механизацияси соҳаларида тайёрланадиган мутахассислар айнан шу муаммоларни ҳал этадиган кадрлардир. Улар учун ишлаб чиқариш билан боғланган таълим ва реал лойиҳаларда иштирок этиш имконияти малака шаклланишининг асосий шарти ҳисобланади.

Ташаббусга — мадад: яратувчанликка йўл

Учинчи бирлик — энг юқори босқич, яъни яратувчанлик. Билимли ва меҳнатсевар инсон ўз ғояси билан чиққанда унга ҳокимликлар ва банклар томонидан молиявий ҳамда ташкилий кўмак берилиши шарт. Акс ҳолда энг яхши ғоялар ҳам қоғозда қолиб кетади. Бу тамойил таълимда стартап, инновацион лойиҳа ва илмий ишланмаларни тижоратлаштиришга йўл очади.

Президент Қашқадарё вилоятига бағишланган йиғилишлардан бирида Китоб туманидаги тадбиркорнинг IT-кластер ва университет очиш ташаббусини маъқуллагани ҳам шу тамойилнинг амалдаги ифодасидир. Талаба ёки ёш олим ўз ишланмаси бизнес лойиҳага айланиши мумкинлигини кўрса, таълимни ижодий жараён сифатида қабул қилади ва ўз билимига янада масъулият билан ёндашади.

Нега айнан “уч бирлик”?

Бу уч тамойилнинг кучи уларнинг алоҳида эмас, бирга ишлашидадир. Рағбатсиз билим сусаяди, имкониятсиз билим бекор кетади, мададсиз ташаббус сўнади. Рағбат ўқишга, имконият ишга, мадад яратишга йўл очади ва уч бўғин бир-бирини таъминлайди. Бу мантиқ педагогикадаги мотивация, амалий фаолият ва ижодий ривожланиш босқичларига тўла мос келади.

Таълим тараққиётига таъсири

Биринчидан, ёндашув таълим сифатини баҳолашда янги мезон беради: битирувчининг иш топа олиши ва ўз ишини бошлай олиши. Иккинчидан, у ўқитувчининг ролини ўзгартиради. Замонавий педагог шунчаки билим берувчи эмас, ўрганувчини йўналтирувчи ва унинг ташаббусини қўллаб-қувватловчи мураббийдир. Учинчидан, олий таълим муассасалари иш берувчилар, банклар ва маҳаллий ҳокимиятлар билан ҳамкорликда ишлашга, яъни “таълим — ишлаб чиқариш — молия” занжирини шакллантиришга рағбатланади.

Хулоса қилиб айтганда, “рағбат — имконият — мадад” тизими таълимни жамият тараққиётининг ҳаракатлантирувчи кучи даражасига кўтаради. Уни амалда рўёбга чиқариш давлат, таълим муассасалари, тадбиркорлар ва оилаларнинг ҳамкорлигига боғлиқ. Ҳар биримиз ўз ўрнимизда ўқувчига рағбат, ишчига имконият, ташаббускорга мадад бера олсак, бу ғоя ҳаётга тўла татбиқ этилади.

Раҳимбой Жуманиёзов,

"ТИҚХММИ" Миллий тадқиқот университетининг профессори.

ЎзА