Тарихий хотирани асраган маскан
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2024 йил 19 июлдаги “Сиёсий қатағон қурбони бўлган юртдошларимиз ҳаёти ва фаолиятини ўрганиш, тарғиб этиш ҳамда уларнинг хотирасини абадийлаштириш борасидаги ишларни кенгайтириш тўғрисида”ги қарорига асосан ҳар йили октябрь ойининг биринчи ҳафтаси мамлакатимизда “Сиёсий қатағон қурбонларини ёд этиш ҳафталиги” сифатида нишонланади.
Шунингдек, қатағон қурбони бўлган шахсларнинг ҳаёти ва фаолиятини ўрганиш, улар ҳақидаги тарихий ҳақиқатни тиклаш ва келгуси авлодларга етказиш, бу жараёнларга таълим ташкилотлари ҳамда илмий муассасаларни кенг жалб этган ҳолда маънавий-маърифий ва тарғибот ишларини тизимли йўлга қўйишга алоҳида эътибор қаратилмоқда.
Қатағон қурбонлари хотираси давлат музейи Ўзбекистон тарихининг энг мураккаб ва фожиали даврларини ўрганиш, сиёсий қатағон қурбонлари хотирасини абадийлаштириш ҳамда жамиятда тарихий хотирани шакллантиришда муҳим аҳамиятга эга. Музей фаолиятини фақат тарихий экспонатларни намойиш этувчи муассаса сифатида эмас, балки тарихий адолатни тиклаш, миллий ўзликни англаш ва ёш авлодни ватанпарварлик руҳида тарбиялашга хизмат қилувчи маънавий-маърифий марказ сифатида баҳолаш мумкин.
Ўзбекистонда сиёсий қатағонлар, айниқса, совет мустабид тузуми даврида кенг тус олди. 1937–1938 йиллардаги “катта қатағон” даврида Ўзбекистонда минглаб инсонлар сиёсий таъқибга учради, қамоққа олинди, сургун қилинди ва қатл этилди. Бу жараён алоҳида шахсларга нисбатан амалга оширилган тасодифий таъқиблар эмас, балки кенг кўламли ва тизимли сиёсатнинг натижаси эди.
Репрессияларнинг энг оғир оқибатларидан бири миллий зиёлилар қатламига етказилган зарар бўлди. Давлат ва жамоат арбоблари, олимлар, шоир ва ёзувчилар, маърифатпарварлар, дин уламолари ҳамда миллий тараққиёт тарафдорлари таъқиб қилинди. Натижада мамлакатнинг илмий, маданий ва маънавий салоҳиятига катта зарар етказилди. Шу нуқтаи назардан, қатағон тарихини ўрганиш нафақат ўтмишдаги адолатсизликларни англаш, балки Ўзбекистоннинг кейинги ижтимоий-маданий тараққиётини тушуниш учун ҳам муҳимдир.
Қатағон қурбонлари хотираси музейининг ташкил топиши мустақиллик йилларида тарихий хотирага бўлган муносабат тубдан ўзгарганининг амалий ифодасидир. 1999 йилда “Шаҳидлар хотираси” хайрия жамғармаси ташкил этилди. 2000 йил 12 майда Тошкент шаҳрида “Шаҳидлар хотираси” ёдгорлик мажмуаси очилди. 2002 йил 31 августда эса Қатағон қурбонлари хотираси музейи фаолияти йўлга қўйилди. Музей Тошкент шаҳрининг Юнусобод туманидаги “Шаҳидлар хотираси” мажмуаси ҳудудида жойлашган.
Музей жойлашган ҳудуднинг ўзи ҳам катта тарихий аҳамиятга эга. “Шаҳидлар хотираси” мажмуаси барпо этилган ҳудуд ХХ асрнинг биринчи ярмида совет давлатининг жазо органлари томонидан қатлгоҳ сифатида фойдаланилган жойлардан бири бўлган. Шу жиҳатдан музей ва ёдгорлик мажмуаси нафақат экспозиция ва меъморий объект, балки қатағон қурбонлари хотирасини мужассам этган рамзий макондир.
Музей экспозицияси қатағонлар тарихини турли давр ва жараёнлар кесимида ёритади. Унда Туркистоннинг чор Россияси томонидан босиб олиниши, миллий-озодлик ҳаракатлари, Туркистон Мухториятининг тугатилиши, совет ҳокимиятининг ўрнатилиши, коллективлаштириш ва “қулоқлаштириш” сиёсати, 1937–1938 йиллардаги оммавий қатағонлар, урушдан кейинги сиёсий таъқиблар ҳамда кейинги даврлардаги сиёсий босимлар ҳақида маълумотлар берилган.
Экспозициянинг муҳим жиҳати шундаки, қатағон тарихи фақат сиёсий воқеалар кетма-кетлиги сифатида эмас, балки инсон тақдири орқали ҳам намоён этилади. Музей материаллари орасида архив ҳужжатлари, фотосуратлар, шахсий буюмлар, китоблар ва матбуот материаллари мавжуд. Бу ашёвий ва ҳужжатли манбалар қатағон даврини умумий статистика сифатида эмас, балки аниқ инсонларнинг ҳаёти ва тақдири орқали кўрсатиш имконини беради.
Музейнинг ҳуқуқий мақоми ҳам кейинги йилларда янада мустаҳкамланди. 2017 йил 22 ноябрда Вазирлар Маҳкамасининг 936-сон қарори қабул қилиниб, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузурида Қатағон қурбонлари хотираси давлат музейи ташкил этилди.
Мазкур қарорда музейнинг асосий вазифалари, жумладан, мустабид тузум давридаги қатағон сиёсатининг сабаблари ва фожиали оқибатларини чуқур ўрганиш, тарихий ҳақиқатни холис ёритиш, қатағон қурбонларининг ҳаёти ва фаолиятини тадқиқ этиш каби муҳим вазифалар белгилаб берилган.
Музей фаолиятини таҳлил қилганда, унинг илмий-тадқиқот вазифасига алоҳида эътибор қаратиш лозим. Қатағон қурбонлари ҳақидаги архив ҳужжатларини излаш, уларнинг номлари ва тақдирларини аниқлаш, илмий ва ижодий меросини ўрганиш тарихий адолатни қарор топтиришнинг муҳим қисмидир. Шу маънода, музей архивлар билан ишлаш, илмий конференциялар ўтказиш, китоб ва мақолалар нашр этиш орқали тарихшунослик ривожига ҳам муносиб ҳисса қўшмоқда.
Умуман олганда, Қатағон қурбонлари хотираси давлат музейи Ўзбекистоннинг тарихий хотирасини асраш, қатағон қурбонларининг номларини тиклаш ва ўтмиш сабоқларини келажак авлодга етказишда муҳим маънавий-маърифий институт ҳисобланади. Музей экспозицияси ўша ўта оғир йилларда минглаб ҳур фикрли инсонлар тақдирини хазон қилган машъум жараёнларнинг ҳақиқий кўламини тасаввур қилиш имконини беради.
Шу сабабли музейнинг асосий вазифасини фақат ўтмишни ёд этиш билан чеклаш мумкин эмас. Унинг мазмун-моҳияти — тарихий ҳақиқатни тиклаш, қатағон қурбонлари хотирасини абадийлаштириш, инсон қадри ва адолат тамойилларини улуғлаш ҳамда бундай фожиалар такрорланмаслиги учун жамиятга тарихий сабоқ беришдан иборат.
Зеро, тарихий хотира — миллатнинг маънавий таянчи. Ўтмиш ҳақиқатини англаган жамиятгина ўз келажагини тўғри белгилай олади. Қатағон қурбонлари хотираси эса бизга эркинлик, адолат ва инсон қадри каби юксак қадриятларни асраш масъулиятини яна бир бор эслатиб туради.
Назокат Усмонова,
ЎзА мухбири
