Raqamli hisob, tejamkor suğoriş: Turkiya tajribasi nimasi bilan ahamiyatli?
Maʼlumki, suv qişloq xöjaligi taraqqiyoti, oziq-ovqat xavfsizligi va aholi farovonligining muhim manbai. Biroq, suv resurslariga bölgan talab ortib borayotgan bugungi şaroitda uni tejaşning özi yetarli emas. Suvni aniq hisobga oliş, taqsimotda şaffoflikni taʼminlaş va har bir tomçidan samarali foydalaniş ham zarur. Buning uçun zamonaviy texnologiyalar va raqamli boşqaruv yeçimlari muhim ahamiyat kasb etadi.
BMTning Iqlim özgarişi böyiça 31-konferensiyasi (COP31) doirasida Turkiyada bölib turgan suv xöjaligi vaziri örinbosari Rustam Qarşiyev boşçiligidagi Özbekiston delegatsiyasi xorijiy tajribani örganiş jarayonida aynan şu masalalarga alohida eʼtibor qaratdi.
Delegatsiya Turkiya davlat suv işlari boş boşqarmasi (DSI) vakillari hamrohligida Antaliya viloyatining Manavgat tumanidagi Naras töğoni faoliyati bilan tanişar ekan, suv xöjaligida muhandislik yeçimlari qanday iqtisodiy samara berişi mumkinligiga ham eʼtibor qaratdi. Roliklar bilan ziçlangan beton texnologiyasi asosida barpo etilgan inşoot 7,1 ming gektar maydonni özi oqar usulda suğoriş imkonini beradi. Ilgari nasoslar yordamida suv yetkazib berilgan 5,6 ming gektar yerning bosqiçma-bosqiç uşbu tizimga ötkazilayotgani esa elektr energiyasi sarfini kamaytirişga xizmat qiladi.
Taşrif davomida delegatsiyani, ayniqsa, fermerlar suvdan foydalanişda qöllayotgan smart-karta tizimi qiziqtirdi. Unda suv maxsus yopiq quvurlar orqali dalalarga yetkaziladi. Fermer oldindan tölovni amalga oşirib, smart-kartani gidrantga örnatilgan hisoblagiçga yaqinlaştirganidan söng suv oliş imkoniyatiga ega böladi. Işlatilgan suv hajmi esa avtomatik ravişda qayd etiladi.
Bu usul suv sarfini aniq hisoblaş bilan birga, isteʼmolçi va suv yetkazib beruvçi örtasidagi hisob-kitoblarni ham soddalaştiradi. Delegatsiya mazkur tizim işlayotgan issiqxona xöjaliklarida bölib, uning amaliy natijalarini bevosita kuzatdi.
– Bugun suv xöjaligidagi asosiy vazifalardan biri mavjud resurslarni şunçaki taqsimlaş emas, balki ulardan foydalaniş samaradorligini oşiriş. Buning uçun suvning manbadan isteʼmolçigaça bölgan harakatini nazorat qiliş, yöqotişlarni aniqlaş va hisob-kitob jarayonlarini raqamlaştirişimiz kerak. Biz uçun bu yerdagi eng muhim jihat suv hisobining inson omiliga kamroq boğliq bölişi va har bir isteʼmolçining öz sarfini aniq köra olişidir. Raqamli hisob tizimi suvdan foydalanişda intizom va masʼuliyatni kuçaytirişga ham xizmat qiladi.
Xorij tajribasini örganişdan maqsad uni aynan köçiriş emas, balki mamlakatimiz şaroitiga mos keladigan samarali yeçimlarni tanlaşdir. Şu nuqtai nazardan, Turkiyada körilgan texnologiyalarni “Suv hisobi” axborot tizimi bilan integratsiya qiliş va pilot loyihalar orqali sinab köriş imkoniyatlari örganilmoqda. Bu kelgusida suv taqsimotini yanada aniq va şaffof taşkil etişga yordam berişi mumkin.
Turkiya tajribasida yopiq quvurli suğoriş tarmoqlarining kengayişi ham eʼtiborga molik. Mamlakatda bunday tarmoqlar uluşi 2000-yillar boşidagi 6 foizdan bugungi kunda 35 foizga yetgan, yangi loyihalarda esa 95 foizgaça oşgan. Bu infratuzilmani rivojlantiriş davlat byudjeti va xalqaro moliyalaştiriş manbalari hisobidan amalga oşirilmoqda.
Özbekiston uçun ham uşbu tajribaning ahamiyati katta. Ayniqsa, smart-karta orqali suv hisobini yuritişni mamlakatimizdagi “Suv hisobi” axborot tizimi bilan integratsiya qiliş istiqbolli yönalişlardan biri sifatida körilmoqda, – deya taʼkidladi vazir örinbosari.
Taşrif doirasida delegatsiya Antaliyadagi “Öncel Group” mevaçilik kompaniyasining işlab çiqariş jarayonlari bilan ham tanişdi. Bu esa suvdan samarali foydalaniş texnologiyalarining qişloq xöjaligidagi amaliy ahamiyatini yanada çuqurroq örganiş imkonini berdi.
Nasiba Ziyodullayeva,
ÖzA
