Ўзбекистонда катта ёшли аҳолининг атиги 4 фоизи муддатли депозитга эга
Молиявий саводхонлик
Ўзбекистонда банк хизматларидан фойдаланиш даражаси юқори бўлишига қарамай, аҳолининг жамғарма маҳсулотларидан фойдаланиш кўрсаткичи ҳануз паст. Марказий банкнинг 2025 йил учун молиявий қамров индекслари бўйича пилот ҳисоботига кўра, катта ёшли аҳолининг 86 фоизида банк ҳисобварағи мавжуд бўлса, атиги 4 фоизида жамғарма ёки муддатли депозит ҳисобварағи бор. Бу рақамлар аҳолининг банк тизимига кириши билан молиявий жамғариш одати бир хил даражада шаклланмаганини кўрсатмоқда.
Ўзбекистонда банк хизматларидан фойдаланиш кенгайиб бораётган бир пайтда аҳолининг жамғарма маҳсулотларига қизиқиши ҳали етарли даражада эмас. Марказий банк маълумотлари бу борада жиддий тафовут борлигини кўрсатмоқда.
Бугун банк ҳисобварағига эга бўлиш аҳоли учун оддий молиявий эҳтиёжга айланиб бормоқда. Аммо ҳисобварақ очиш билан маблағ жамғариш ўртасида катта фарқ бор. Марказий банкнинг 2025 йил учун молиявий қамров индекслари бўйича пилот ҳисоботи ҳам айнан шу ҳолатни кўрсатади: катта ёшли аҳолининг 86 фоизида банк ҳисобварағи мавжуд бўлгани ҳолда, атиги 4 фоизида жамғарма ёки муддатли депозит ҳисобварағи бор. Бу рақам иқтисодиёт учун муҳим саволни ўртага қўяди: аҳоли банк тизимига фаол кириб келаётган бўлса, нега узоқ муддатли жамғариш воситаларидан фойдаланиш даражаси паст?
Марказий банк ҳисоботида жамғарма маҳсулотларидан фойдаланиш имконияти индекси 56 балл билан баҳоланган. Бу тўлов хизматлари бўйича 69 баллик ва кредит маҳсулотлари бўйича 64 баллик кўрсаткичдан паст.
Яъни аҳоли учун банк карталари, ҳисобварақлар ва тўлов хизматларидан фойдаланиш имконияти анча юқори. Кредит маҳсулотлари ҳам кенг тарқалган. Аммо маблағни сақлаш ва кўпайтиришга хизмат қиладиган депозит маҳсулотлари бу жараёнда ортда қолмоқда.
Бу ҳолатни фақат банк маҳсулотлари етарли эмаслиги билан изоҳлаш қийин. Чунки депозит ҳисобварағига эга бўлганлар орасида фаоллик анча юқори: уларнинг 66 фоизи ҳисобот даврида фаол ҳисобланган, яъни сўнгги 12 ойда учтадан ортиқ операция амалга оширган.
Демак, муаммо фақат депозит ҳисобварағини очишда эмас, балки аҳолининг бўш маблағларини мунтазам равишда жамғаришга йўналтиришда ҳам.
Бу ерда бир нечта иқтисодий омилни кўриш мумкин. Биринчидан, аҳоли даромадларининг маълум қисми кундалик истеъмол, коммунал тўловлар, таълим, соғлиқни сақлаш ва бошқа мажбурий харажатларга сарфланади. Бундай шароитда оила бюджетига жамғарма учун алоҳида маблағ ажратиш қийинлашади.
Иккинчидан, молиявий саводхонлик масаласи муҳим. Депозитнинг фақат фоиз ставкаси эмас, балки унинг муддати, капитализацияси, маблағни муддатидан олдин ечиб олиш шартлари ва реал даромадлилиги каби жиҳатларини ҳам баҳолаш зарур.
Учинчидан, аҳолининг бир қисми маблағни банк депозитидан ташқари шаклларда сақлашни афзал кўриши мумкин. Нақд пул, валюта ёки бошқа активларда жамғариш одати банк депозитларига бўлган талабни чеклар, эҳтимол. Жамғарма маҳсулотларидан фойдаланиш имконияти паст бўлса-да, улардан фойдаланаётган аҳолининг фаоллиги нисбатан юқори. Ҳисоботда жамғарма маҳсулотларидан фойдаланиш индекси 68 баллни ташкил этган. Бу фойдаланиш имконияти индексидан 12 балл юқори.
Шу билан бирга, жамғарма маҳсулотлари сифати индекси 53 баллга тенг бўлган. Ушбу кўрсаткичда жисмоний шахсларнинг янги муддатли депозитлари бўйича ўртача вазнланган фоиз ставкаларининг жозибадорлиги ҳамда депозит хизматлари бўйича шикоятлар даражаси каби омиллар ҳисобга олинган.
Бу ерда муҳим нуқта бор: аҳолини депозитга жалб қилиш учун фақат юқори фоиз ваъдаси етарли эмас. Маҳсулотнинг қулайлиги, шартларнинг шаффофлиги, маблағни бошқариш имконияти ва банкка бўлган ишонч ҳам ҳал қилувчи аҳамиятга эга.
Аҳолининг депозитлардаги маблағлари нафақат шахсий молиявий хавфсизлик учун, балки иқтисодиёт учун ҳам муҳим ресурс ҳисобланади.
Банкларда жамғарма базасининг кенгайиши кредитлаш учун барқарор ресурс шаклланишига ёрдам беради. Бу эса тадбиркорлик субъектлари ва аҳоли учун молиявий ресурслардан фойдаланиш имкониятларини ошириши мумкин.
Шу маънода аҳолининг жамғариш даражасини ошириш — фақат банкларнинг вазифаси эмас. Бу молиявий саводхонликни ошириш, аҳоли даромадларини кўпайтириш, омонат маҳсулотларини соддалаштириш ва банк тизимига ишончни мустаҳкамлаш билан боғлиқ комплекс масаладир.
Бир сўз билан айтганда, Марказий банк тадқиқоти Ўзбекистонда молиявий қамровнинг муҳим бир жиҳатини очиб бермоқда: банк хизматларидан фойдаланиш кенгайгани билан аҳолининг жамғариш даражаси ҳали шу суръатда ўсмаган.
86 фоизлик банк ҳисобварағи қамрови молиявий инфратузилма аҳоли ҳаётига чуқур кириб бораётганини кўрсатса, 4 фоизлик жамғарма депозитлари улуши аҳоли маблағларини узоқ муддатли жамғаришга жалб қилиш бўйича ҳали катта имконият борлигини англатади.
Келгусида банклар учун асосий вазифалардан бири фақат янги мижоз жалб қилиш эмас, балки мавжуд мижозларда мунтазам жамғариш одатини шакллантириш бўлиши мумкин. Аҳоли учун эса депозитни оддий пул сақлаш воситаси эмас, балки шахсий молиявий режанинг муҳим қисми сифатида кўриш тобора долзарб аҳамият касб этади.
Ш.Маматуропова, ЎзА
