Навбатлар даврининг ниҳояси ёхуд машина бозори ўн йилда қандай ўзгарди?
Мустақиллигимизнинг ўттиз беш йиллиги
Автомобилсозлик саноати нима дегани? Агар буни фақат темир-терсакни бирлаштириб, машина чиқариш деб ўйласангиз, шошилманг. Келинг, бугун шу жараённи ҳаммамизга тушунарли бўлган халқона тилда гаплашамиз.
Қайси юртда битта автомобиль заводи очилса, атрофида минглаб одамлар иш билан таъминланади. Биз бу ерда фақат заводнинг ичида ишлайдиганларни назарда тутмаяпмиз. Айтайлик, ён-атрофда эҳтиёт қисмлар ишлаб чиқарадиган кичик корхоналар, ўриндиқлар учун мато тикадиганлар, резина, ойна, пластик етказиб берувчилар пайдо бўлади. Демак, уларнинг барчаси шу катта завод ортидан тирикчилик қилади. Ўз-ўзидан минглаб оилаларнинг дастурхони тўкин бўлади.
Сўзимиз бошида айтганимиздек, автомобилсозлик оддий жараён эмас. Бу юқори технология саналади. У ерда ишлайдиган ёш муҳандислар, технологлар ва усталар замонавий дунё талабларига кўникишади. Бугун машина йиғилган жойда эртага робототехника, электроника ва бошқа мураккаб соҳалар ривожланади. Бу эса мамлакатнинг “ақл-заковати” ва техник салоҳиятини оширувчи катта мактабдир.
Агар биз машинани бошқа мамлакатдан тайёр ҳолда сотиб олсак, пулимиз чет элга кетади. Машинани ўзимизда ишлаб чиқарсак, маблағ “ичкари”да айланади. Заводга кетадиган металл, пластмасса, кабель каби хомашёлар ўзимиздан чиқса, янада яхши. Бу мамлакатнинг ички ишлаб чиқаришини кучайтиради. Яъни, чет эл валютаси ташқарига оқиб кетмайди. Пул яна ўзимизнинг иқтисодиётни айлантиради.
Энг асосийси, автомобиль тез ва фаол ҳаракатни таъминлайди. Машиналар кўпайиши билан сервис хизматлари, автоустахоналар, ёқилғи қуйиш шохобчалари, йўллар ривожланади. Одамларнинг ҳаракатчанлиги ошади. Бир шаҳардан иккинчисига бориш, юкини ташиш, оиласи билан саёҳат қилиш осонлашади. Бу ҳаёт сифати яхшиланганидан далолатдир.
Ўзбекистон дунёда ўз автомобилини ишлаб чиқарадиган саноқли давлатлар қаторида тилга олинади. Халқаро бозорда “биз ҳам машина ишлаб чиқарамиз” деб туриш катта обрў ва иқтисодий қудрат белгисилигини яхши биламиз.
Мамлакатимиз бу даражага осонлик билан етгани йўқ. Мустақиллигимизнинг бошларида Асакада иш бошлаган завод автомобиль саноати учун катта старт бўлган эди. Гапни очиқ ва лўнда айтганда, биз дастлаб “битта ишлаб чиқарувчи, битта танлов” давридан бугун “катта бозор” замонига ўтдик.
Эсингизда бўлса, беш-олти йил олдин машина олиш учун узоқ навбат кутиларди. Одамлар бор нарсани олишга рози бўлишарди. Бугун эса вазият ўзгарди. Энди сиз “нархи ҳамёнбоп бўлсин”, “тежамкор электромобиль керак” ёки “оилавий кроссовер яхши” дейишингиз мумкин. Сабаби, бугун саҳнада “Chevrolet”, “BYD”, “KIA”, “Hyundai” ва бошқалар бор.
Келинг, энди мавзуни аниқ рақам ва фактлар билан шарҳлаймиз.
Жорий йилда автомобиль савдосига 20 та йирик банкнинг жалб этилиши ва машиналарнинг 95 фоизи бўлиб-бўлиб тўлаш ёки қулай кредитлар орқали сотилиши оддий статистика бўлмади. Бу бозорда истеъмолчи истаклари эркин ҳал бўла бошлаганининг белгиси. Энди харидор омонатларини йиғиб, йиллаб навбат кутишга мажбур эмас. Машина “етиб бўлмас орзу” эмас, балки оиланинг кундалик эҳтиёжларини қондирадиган, ҳаёт сифатини белгиловчи воситага айланди. Банк тизимининг бунчалик фаол кириши эса молиявий бозорда ҳам ишонч муҳити мустаҳкамланганидан далолат беради.
Бугунги кунда Ўзбекистон саноати фақат машина йиғиш билан чегараланиб қолмаяпти. Аксинча, биз қўшни давлатлар учун ҳам ишончли таъминотчига айланмоқдамиз. Соҳа атрофида шаклланган янги кооперация занжирларига назар солинг. Уч юздан зиёд корхона “Chevrolet”, 40 га яқин корхона эса “KIA” ва “BYD” учун бутловчи қисмлар етказиб бермоқда. Бу рақамларнинг ортида ўнлаб ҳудудларимиздаги кичик бизнеснинг “қон айланиш” тизими кўринади.
Биргина маҳаллий тадбиркорнинг халқаро брендларга детал етказиб бериши кичик бизнеснинг катта технологиялар билан бўйлашиши, маҳаллий тадбиркорликнинг юксалишига хизмат қилади. Соҳадаги 10 минглаб ёшларнинг замонавий технологиялар тилида гаплашаётгани эса эртанги кунимизнинг кафолатидир.
Ўзбекистонга “Volkswagen” каби жаҳон брендларининг қизиқиши ва янги лойиҳаларнинг пайдо бўлиши бежиз эмас. Бу мамлакатимизда харид қобилияти юқори бозор шаклланганини кўрсатади. Инвестор учун энг муҳим сигнал бозорнинг харидоргирлиги ва ҳуқуқий кафолатлардир.
Бироқ саноатнинг юрагини ҳал қилувчи омил бошқа. Ҳудудларда очилган замонавий муҳандислик мактаблари муҳим сигнал хисобланади. Темирни машинага айлантирадиган куч фақат роботлар эмас. Ўша роботни бошқара оладиган, техник фикрлайдиган инсонлар соҳанинг асосий кучидир.
Биз бугун нафақат “темир”ни, балки “ақл”ни ҳам маҳаллийлаштирмоқдамиз. Жорий йил якунига қадар халқаро консалтинг компанияларини жалб қилган ҳолда эҳтиёт қисмлар бозорини ривожлантириш стратегиясининг қабул қилиниши эса соҳада тасодифий қарорлар даври тугаганини, энди биз глобал стандартлар асосида, аниқ ҳисоб-китоб билан иш олиб бораётганимизни тасдиқлайди.
Рақамлар Ўзбекистоннинг бу йўналишда “яхлит саноат тизими”га эга бўлиб бораётганини кўрсатади. Иқтисодиётнинг турли тармоқлари бир-бирини тўлдириб, мустаҳкам бир тизим ҳосил қилаётгани қувонарли.
Бу мустақиллик тақдим этаётган натижаларнинг бир қисми холос. Ўзбекистон бугун эркин бозор ва рақобат муҳитида яшашни ўрганди.
Йўлларда ҳаракатланаётган ҳар бир ўзбек автомобили минглаб ишчининг меҳнати, юзлаб ёш муҳандиснинг орзуси ва мамлакатнинг улкан салоҳиятининг ифодаси саналади. Биз бугун техника оламида катта мактабни яратдик. Демак, эртанги кунимиз бугунгидан ҳам шиддатлироқ ва сифатлироқ бўлиши муқаррар.
Икром АВВАЛБОЕВ,
ЎзА шарҳловчиси
