Масъулиятли ота-оналик меҳр, чегара ва ишончга таянади
Фарзанд тарбияси ҳақида гап кетганда, кўпинча ота-онанинг бурчи, мажбурияти ва масъулияти ҳақида сўз юритилади. Аммо масъулиятли ота-оналикни фақат «нима қилиш керак?» деган савол билан тушунтириш етарли эмас. Бу, аввало, «фарзандим ҳозир нимани ҳис қиляпти?» деган саволни бера олишдан бошланади.
Ҳар бир оиланинг ўз тарихи бор. Кимдир фарзанди билан етарлича вақт ўтказа олмаётганини иш ва рўзғор ташвишлари билан изоҳлайди. Кимдир ўз болалигида кўрган тарбия усулларини такрорлайди. Яна кимдир фарзандига яхши шароит яратиб беришни унинг эҳтиёжларини тушунишдан устун қўяди. Шу маънода масъулиятли ота-оналик идеал оила яратиш эмас, балки бола билан муносабатни ҳар куни қайта кўриб чиқиш ва яхшилаш жараёнидир.
Бола учун ота-онанинг моддий имкониятларидан ташқари, унинг эшитилиши ва тушунилиши ҳам муҳим. «Нега бундай қилдинг?» деган савол баъзан танбеҳ сифатида қабул қилинади. «Сенга нима бўлди?» ёки «Қандай ёрдам беришим мумкин?» деган ёндашув эса мулоқот учун эшик очади. Фарқ бир қарашда кичикдек туюлади, аммо боланинг ўзини хавфсиз ҳис қилишига таъсири катта.
Бугун бола тарбиясига таъсир қилаётган омиллар ҳам аввалгидек эмас. Интернет, ижтимоий тармоқлар, гаджетлар, ахборот оқими ва тенгдошлар муҳити боланинг дунёқарашига кучли таъсир кўрсатмоқда. Шу сабабли ота-онанинг вазифаси фақат «телефонни олиб қўйиш» ёки «назорат қилиш» билан чекланмаслиги керак. Муҳими – болага нима учун муайян чекловлар кераклигини тушунтириш ва рақамли муҳитда ҳам ишончли мулоқотни сақлаб қолиш.
Масъулиятли ота-оналикнинг яна бир муҳим жиҳати – хатони тан олиш. Ота-она ҳам инсон. У чарчайди, асабийлашади, баъзан фарзандига нисбатан қаттиқ гапириб қўяди. Бундай вазиятда «мен ота-онаман, демак доимо ҳақман» деган позициядан кўра, «мен ҳам хато қилишим мумкин», дея олиш муносабатларни мустаҳкамлайди. Фарзандидан узр сўрай олган ота-она унга заифликни эмас, масъулиятни ўргатади.
Шу нуқтаи назардан «Масъулиятли ота-оналик» лойиҳасининг асосий қиймати ҳам ота-оналарга тайёр қоидаларни беришда эмас, балки уларни фарзандига бошқача назар билан қарашга ундашда кўринади. Бола — фақат тарбия объекти эмас. Унинг ўз фикри, ҳисси, қўрқуви, орзуси ва эҳтиёжлари бор шахс.
Лойиҳа доирасидаги ишлар ҳам айнан шу инсон омилига яқинлашса, унинг таъсири янада сезиларли бўлиши мумкин. Масалан, ота-оналарга назарий маърузалар ўқиш билан бирга, кундалик ҳаётда учрайдиган вазиятлар муҳокама қилинса: бола дарс қилишни истамаяпти, ўсмир ота-онасидан узоқлашяпти, телефондан ажрамай қўйди, мактабда муаммога дуч келди ёки фарзанд ўзини бошқалар билан солиштира бошлади. Ана шундай реал вазиятлар орқали ота-она ўз хатти-ҳаракатини таҳлил қилиш имконига эга бўлади.
Мутахассисларнинг фикрича, масъулиятли ота-оналикни қўрқитиш ёки айбдорлик ҳиссини кучайтириш орқали шакллантириб бўлмайди. «Сиз фарзандингиз учун масъулсиз» деган гапнинг ўзи етарли эмас. Ота-онага ҳам қўллаб-қувватлаш, билим, маслаҳат ва зарур ҳолларда мутахассис ёрдами керак. Чунки фарзанд тарбиясидаги қийинчиликлар кўпинча битта оиланинг эмас, бутун жамиятнинг умумий масаласидир.
Шу боис лойиҳанинг самарадорлигини фақат қанча тадбир ўтказилгани ёки қанча ота-она қамраб олингани билан эмас, балки оилалар ҳаётида қандай ўзгариш юз бергани билан баҳолаш муҳим. Ота-она фарзандини кўпроқ эшитяптими? Оилада очиқ мулоқот кучайдими? Низоларни ҳал қилиш усуллари ўзгардими? Бола ўзини оилада хавфсиз ва қадрли ҳис қиляптими? Айнан шу саволлар лойиҳанинг инсонга таъсирини кўрсатади.
Масъулиятли ота-оналик — мукаммал ота ёки мукаммал она бўлиш дегани эмас. Бу фарзандини тушунишга ҳаракат қиладиган, ўз хатоларини тан оладиган, чегара қўя оладиган ва шу билан бирга меҳр кўрсата оладиган ота-она бўлишдир.
Охир-оқибат, бола кўпинча биз унга нима деганимизни эмас, биз унинг ёнида қандай инсон бўлганимизни эслаб қолади. Шунинг учун «Масъулиятли ота-оналик»нинг энг катта мақсади тарбия қоидаларини кўпайтириш эмас, ота-она ва бола ўртасида инсонга хос ишонч, ҳурмат ва меҳрни мустаҳкамлашдир. Юртимизда амалга оширилаётган “Масъулиятли ота-оналик” лойиҳаси ҳам айни эзгу мақсадларга қаратилгани билан диққатга сазовордир.
Н.Усмонова, ЎзА
