Кўринмас фронтдаги кураш: нима учун кибер хавфсизлик муҳим?

XX асрда давлатлар хавфсизлиги армия қудрати ёки ҳарбий базалар сифати билан баҳоланган бўлса, XXI асрда вазият тубдан ўзгарди. Бугун мамлакатнинг энергетика тизими, банк инфратузилмаси, давлат бошқаруви, транспорт тармоғи ва ҳатто жамоатчилик фикри рақамли муҳит билан чамбарчас боғланган. Шу боис замонавий давлат учун энг жиддий таҳдид фақат чегарадан кириб келмайди, балки сервер орқали, зарарли дастур ёки ахборот ҳужуми шаклида ҳам намоён бўлиши мумкин.

Кейинги йилларда дунёда юз берган воқеалар кибер хавфсизлик масаласини тор техник соҳадан миллий хавфсизлик даражасига олиб чиқди. Бир вақтлар мутахассис вазифаси сифатида кўрилган ахборот технологияси йўналиши бугун давлат раҳбарлари, хавфсизлик кенгаши ва мудофаа идоралари муҳокама қиладиган стратегик масалага айланди.

Бунинг сабаби оддий. Замонавий давлат ҳаётининг деярли барча муҳим тармоқлари рақамли бошқарувга ўтмоқда. Электр энергияси тақсимоти, аэропорт фаолияти, темир йўл бошқаруви, солиқ тизими, банк амалиёти ва давлат хизмати ягона рақамли платформага таянган. Тизим ишдан чиқса, мамлакат ҳаётида жиддий узилиш юзага келиши мумкин.

Шу нуқтаи назардан кибер ҳужум энди фақат маълумот ўғирлаш воситаси эмас, балки иқтисодий барқарорлик, давлат бошқаруви ва жамоат хавфсизлигига таъсир кўрсатиш қуролига айланмоқда.

Сўнгги бир неча йил ичида дунё бўйлаб энергетика объектлари, давлат идоралари, телекоммуникация тармоқлари ва молиявий муассасаларга қарши амалга оширилган ҳужумлар бу хавфнинг реаллигини кўрсатди. Айрим ҳолатларда зарарли дастурлар туфайли бутун шаҳарлар электр таъминотида муаммоларга дуч келган, бошқа ҳолатларда эса давлат хизматлари вақтинча ишдан чиққан.

Кибер хавфсизлик ҳақидаги баҳсда кўпинча техник жиҳатга ортиқча урғу берилади. Аслида энг катта таҳдид сервер эмас, одамни нишонга олади. Бугунги кибер амалиётнинг муҳим қисми руҳий таъсир, сохта ахборот тарқатиш ва жамоатчилик фикрини ўзгартириш билан боғлиқ.

Бу тенденция айниқса сайлов, сиёсий инқироз ва халқаро можаро даврида яққол намоён бўлади. Ижтимоий тармоқда тарқатилаётган сохта маълумот баъзан анъанавий қуролдан кучли таъсир қилиши мумкин, чунки давлатнинг моддий инфратузилмасини эмас, фуқаролар ишончини нишонга олади.

Замонавий хавфсизлик муҳитида ишонч стратегик ресурсга айланмоқда. Агар аҳоли расмий маълумотга ишонмай қўйса, ҳатто мукаммал инфратузилма ҳам давлат барқарорлигини тўлиқ таъминлай олмайди. Шу боис кибер хавфсизлик энди фақат тармоқни ҳимоя қилиш эмас, балки ахборот маконида ишончни сақлаб қолиш вазифасини ҳам қамраб олмоқда.

Яна бир муҳим жиҳат – сунъий интеллект технологиялари жадал ривожланиши. Янги авлод дастурлари бир вақтнинг ўзида ҳам ҳимоя воситаси, ҳам таҳдид манбаи бўлиши мумкин. Масалан, сунъий интеллект кибер ҳужумни тезроқ аниқлаш имконини берса, бошқа томондан сохта аудио, видео ва ҳужжат тайёрлашни ҳам осонлаштиради.

Шу тариқа миллий хавфсизлик соҳасида мутлақо янги чақириқлар келиб чиқяпти. Илгари маълумотнинг ҳақиқий ёки сохталигини текшириш нисбатан осон кечган. Энди юқори сифатли сунъий контентни ажратиб олиш тобора қийинлашмоқда.

Шу сабабли кўплаб давлатлар кибер хавфсизликни фақат технология масаласи эмас, балки кадр тайёрлаш, рақамли саводхонлик ва стратегик режалаштириш билан боғлиқ йўналишлар мажмуи сифатида кўра бошлади. Зеро, энг замонавий дастур ҳам малакали мутахассиссиз самара бермайди.

Бугунги воқелик шундан далолат бермоқдаки, давлатлар ўртасидаги рақобатнинг бир қисми кўринмас майдонга кўчиб бўлди. Бу майдонда танк ҳаракатланмайди, самолёт учмайди, фронт чизиғи ҳам мавжуд эмас. Оқибат эса баъзан анъанавий можародан кам бўлмайди.

Шу нуқтаи назардан кибер хавфсизлик алоҳида IT йўналиши эмас, иқтисодий барқарорлик, давлат бошқаруви, жамоатчилик ишончи ва миллий суверенитетни ҳимоя қилишнинг муҳим шартидир. XXI асрда давлат қудратини баҳолашда армия ва иқтисодиёт қатори, рақамли ҳимоя салоҳияти ҳам ҳал қилувчи мезонлардан бири бўлиб қолиши эҳтимолдан йироқ эмас.

Рақамли қуроллар пойгаси: давлатлар кибермакон учун қандай курашмоқда?

ХХ аср ядровий қурол мувозанати билан тавсифланган бўлса, XXI асрнинг иккинчи чораги кибер имконият рақобати билан ажралиб турибди. Бугун дунёнинг етакчи давлатлари нафақат армиясини такомиллаштирмоқда, балки рақамли макондаги ҳужум ва мудофаа салоҳиятини ҳам жадал илгари сурмоқда. Аҳамияти анъанавий ҳарбий дастурлардан кам бўлмаган бу жараён эса кўпинча омма кўзидан четда кечади.

Кибер маконнинг ўзига хос хусусияти шундаки, бунда аниқ фронт чизиғи мавжуд эмас. Ҳужум қаердан амалга оширилганини аниқлаш кўп вақт талаб қилиши мумкин. Айрим ҳолларда буни тўлиқ исботлашнинг ўзи мушкул вазифага айланади. Яъни, давлатлар ўртасидаги рақобат мутлақо янги шакл касб этмоқда.

Бугунги кунда стратегик аҳамиятга эга объектларга қарши амалга оширилаётган кибер амалиёт фавқулодда ҳолат эмас. Электр тармоғи, нефть-газ инфратузилмаси, сув таъминоти тизими, аэропорт, темир йўлни бошқариш маркази ва давлат маълумот базаси эҳтимолий нишонлар қаторига киради. Муҳими, бундай ҳужумни амалга ошириш учун минглаб аскар ёки юзлаб техника керак эмас. Баъзан яхши тайёрланган кичик гуруҳ ҳам улкан иқтисодий зарар етказиши мумкин.

Айни жараён яна бир муҳим тенденцияни юзага чиқармоқда. Илгари давлат хавфсизлиги учун асосан қурол-яроқ импорт қилинган. Энди ҳамма рақамли мустақиллик ҳақида кўпроқ бош қотиряпти, чунки ахборот тизими, сервер, ҳавойи технология ва дастурий таъминот соҳасида ташқи қарамлик хавфсизлик нуқтаи назаридан ҳам муҳим аҳамият касб этмоқда.

СИ ривожланиши билан вазият янада мураккаблашмоқда. Энди кибер ҳужум қўл меҳнати эмас, автоматлаштирилган жараёнга айланмоқда. Айрим дастурлар заиф нуқталарни мустақил равишда излаб топиши, ҳужум усулини ўзгартириши ва ҳимоя механизмига мослашиши мумкин.

Бу эса ҳимоя тизимини ҳам муттасил такомиллаштиришни талаб қилмоқда. Кечаги хавфсизлик чораси бугун етарли эмас. Шу сабабли, кўплаб давлатлар сунъий интеллектдан фойдаланувчи мониторинг марказлари, таҳлил платформалари ва тезкор жавоб бериш тизимларини яратмоқда.

Бундан буён асосий чақириқ техник эмас, институционал хусусиятга эга бўлади. Кўплаб мамлакатларда рақамли трансформация тез кечмоқда, хавфсизликни таъминлаш суръати эса ҳар доим ҳам шунга мос эмас. Давлат хизмати онлайн форматга ўтяпти, электрон тўлов кўпайган, маълумот базалари кенгаймоқда. Ҳимоя механизми жараёндан ортда қолса, рақамлаштиришнинг ўзи хавф манбаига айланиши мумкин.

Шу нуқтаи назардан Ўзбекистон учун ҳам кибер хавфсизлик масаласи фақат IT соҳаси вазифаси эмас. Мамлакатда электрон давлат хизмати, рақамли иқтисодиёт ва молиявий технология экотизими жадал ривожланаётган бир пайт ахборот инфратузилмасини муҳофаза қилиш стратегик аҳамият касб этмоқда.

Айниқса рақамли иқтисодиёт ўсиши билан маълумот хавфсизлиги, давлат ахборот тизими барқарорлиги ва фуқаролар рақамли маданиятини ошириш вазифаси долзарблашмоқда. Зеро, кўпинча кибер ҳужум технология эмас, инсон омили сабаб муваффақият қозонади.

Шу боис келажакда кибер хавфсизлик соҳасидаги асосий инвестиция серверга эмас, инсон капиталига йўналтирилади. Малакали таҳлилчи, дастурчи, рақамли хавфсизлик мутахассиси ва кибер разведка соҳасидаги кадр ҳар қандай замонавий давлатнинг стратегик ресурсига айланади.

Бугунги воқелик шундан далолат берадики, харитада давлат чегараси белгиланган бўлиши мумкин, рақамли маконда бундай чизиқ мавжуд эмас. Шунинг учун миллий хавфсизлик тушунчаси ўзгармоқда. Энди мамлакат мустақиллигини ҳимоя қилиш фақат қуруқлик, ҳаво ёки денгизда эмас, балки сервер хонаси, маълумот маркази ва рақамли тармоқда ҳам таъминланади.

XXI аср геосиёсатида кўринмас фронт тобора муҳим аҳамият касб этмоқда. Ана шу фронтда муваффақият қозонган давлатлар келажак иқтисодиёти, хавфсизлиги ва рақобатбардошлиги учун мустаҳкам пойдевор ярата олади.

Мусулмон Зиё, ЎзА