Ҳосил тақдири ҳал бўладиган палла
"Ғалла — 26"
Жиззах далаларида бугунги кунда фақат ғалла эмас, вақт билан ҳам пойга кетмоқда. Ҳар бир соат, ҳар бир кун, ҳар бир техниканинг узлуксиз ишлаши мамлакат озиқ-овқат хавфсизлиги, фермер манфаати ва иқтисодий барқарорлик билан чамбарчас боғлиқ. Шу боис вилоятда ғалла ўрим-йиғимига мутлақо янгича ёндашув қарор топмоқда.
Жиззах вилояти ҳокими Улуғбек Мустафоев раҳбарлигида ўтказилган йиғилишда ғалла ўрим-йиғимига тайёргарлик, дон ўриш комбайнлари фаолиятини GPS технологиялари ҳамда кузатув камералари орқали масофадан туриб назорат қилиш масалалари атрофлича муҳокама қилинди.
Мазкур ташаббуслар мамлакатимизда аграр соҳани рақамлаштиришга қаратилган Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2023 йил 2 августда қабул қилинган “Қишлоқ хўжалиги соҳасига илғор рақамли технологияларни жорий қилиш чора-тадбирлари тўғрисида” ги қарорида белгиланган вазифаларнинг амалдаги ифодаси сифатида аҳамият касб этмоқда. Мазкур ҳужжатда қишлоқ хўжалигини замонавий ахборот тизимлари асосида бошқариш, соҳада шаффофлик ва самарадорликни ошириш устувор вазифа сифатида белгиланган.
Йиғилишда келтирилган рақамлар кейинги йилларда амалга оширилган ислоҳотлар ўз самарасини бераётганини яққол кўрсатди. Сўнгги икки йил мобайнида пахтачилик ва ғаллачиликда тизимли ўзгаришлар амалга оширилди. Замонавий техникалар харид қилинди, агротехнологик ёндашувлар янгиланди, сув таъминоти яхшиланди, юқори ҳосилли навлар кенг жорий этилди.
Натижада бир вақтлар 2017 йилда 45 центнерни ташкил этган ғалла ҳосилдорлиги айрим ҳудудларда 90 центнергача етди. Айрим илғор фермерлар эса ҳар гектардан 100 центнердан ортиқ дон етиштиришга эришди. Бу рақамлар шунчаки статистика эмас, балки ерга меҳр, илмга таянган ёндашув ва ислоҳотларнинг амалий натижасидир.
Бироқ ҳар қандай ютуқ янги масъулиятни ҳам юклайди. Эришилган маррани сақлаб қолиш ва янада юксалтириш учун мавжуд имкониятлардан нечоғлик самарали фойдаланилаётгани бугунги куннинг асосий саволи бўлиб турибди.
Таҳлиллар шуни кўрсатмоқдаки, соҳадаги энг долзарб масалалардан бири ўрим ишларининг кечикиши ҳисобланади. Мутахассислар ҳисоб-китобларига кўра, ғалла ўрими 15 кунга кечиккан тақдирда камида 84 минг тонна ҳосил ёки қарийб 269 миллиард сўмлик маҳсулот йўқотилиши мумкин. Бу эса нафақат фермер даромадига, балки давлат бюджети тушумларига, такрорий экинлар тақдирига ва келгуси йил ҳосилига ҳам салбий таъсир кўрсатади.
Афсуски, аввалги йилларда айрим ҳудудларда такрорий экинларни кеч экиш ёки умуман экилмай қолдириш ҳолатлари кузатилган. Натижада юз минглаб тонна маҳсулот бой берилган. Энди эса ҳар бир қарич ер ва ҳар бир қулай агротехник муддатдан унумли фойдаланиш давр талаби бўлиб қолмоқда.
Йиғилишда муҳокама қилинган яна бир муҳим масала — соҳада учраётган “яширин иқтисодиёт” кўринишлари бўлди. Таҳлилларда айрим ҳолатларда ёқилғи сарфи билан боғлиқ суиистеъмолчилик, ҳисоботларда акс эттирилмаган ғалла ҳажмлари, комбайнлар иш вақтидан самарасиз фойдаланиш ҳамда норасмий келишувлар кузатилгани қайд этилди.
Бундай ҳолатлар иқтисодий зарар билан чекланиб қолмайди. Энг аввало, соҳада қарор топаётган шаффофлик муҳитига путур етказади. Қолаверса, ҳисоботларда акс этмай қолган маҳсулот давлат бюджетига тушиши лозим бўлган маблағларнинг қисқаришига, техника учун ажратилган кредит ва лизинг тўловларининг ўз вақтида қайтарилмаслигига олиб келиши мумкин.
Шу нуқтаи назардан қараганда, жорий йилдан бошлаб комбайнларни GPS технологиялари ва кузатув камералари орқали онлайн назорат қилиш тизимининг йўлга қўйилаётгани соҳадаги муҳим янгиликлардан бири бўлмоқда. Янги тизим ҳар бир техниканинг ҳаракатини реал вақт режимида кузатиш, иш самарадорлигини аниқ баҳолаш, ёқилғи сарфини назорат қилиш, ўрилган майдонлар ва йиғиб олинган ҳосил ҳажмини мониторинг қилиш имконини беради.
Энг муҳими, рақамли назорат инсон омили туфайли келиб чиқадиган хатоларни камайтиришга хизмат қилади. Бироқ технологиянинг қиймати уни ўрнатиш билан эмас, ундан самарали фойдаланиш билан ўлчанади. Агар мониторинг натижалари асосида тезкор чоралар кўрилмаса, энг замонавий тизим ҳам кутилган натижани бермайди.
Йиғилишда келгуси йиллар учун ҳам устувор вазифалар белгилаб олинди. Томчилатиб суғориш технологияларини кенгайтириш, янги техникалар паркларини шакллантириш, шудгорсиз экиш усулларини жорий этиш, фермер хўжаликларида қўшимча чорвачилик йўналишларини ташкил этиш шулар жумласидандир.
Бироқ бугунги кундаги энг муҳим вазифа — мавжуд имкониятларнинг барчасини тўлиқ ишга солишдир. Зеро, ҳар бир кечиккан кун, ҳар бир бекор турган комбайн, ҳар бир назоратсиз қолган жараён ва ҳар бир ҳисоботдан четда қолган тонна ҳосил — бу вилоят иқтисодиёти учун бой берилган имкониятдир.
Ғалла ўрими ҳал қилувчи босқичга кириб келган бу кунларда уюшқоқлик, интизом, рақамли назорат ва шаффофлик ҳар қачонгидан ҳам муҳим аҳамият касб этмоқда. Чунки даладан омборгача бўлган ҳар бир босқичдаги аниқ ҳисоб ва қатъий назорат бу йилги ҳосил тақдирини белгилаб беради.
Абдужалол Қаюмов, ЎзА мухбири
