Эрготерапия: мустақил ҳаёт сари янги қадам
27 октябрь – Халқаро эрготерапия куни
Кунни ҳеч қандай тўсиқларсиз бошлаш, ўриндан туриш, кийиниш, чой дамлаш ёки севимли ишимизга ошиқиш – биз оддий кундалик режа ва табиий ҳолат деб қарайдиган бу майда ҳаракатлар аслида чинакам эркинлик ва мустақиллик белгиси. Аммо кутилмаган инсульт, оғир жароҳат ёки туғма хасталик бу оддий кўринадиган эркинликни бир зумда парчалаб ташлаши мумкин. Ана шундай паллаларда тиббиёт фақат инсоннинг биологик ҳаётини сақлабгина қолмай, унинг мазмунини ҳам қайта тиклаши керак бўлади. Мана шу масъулиятли вазифани ўз зиммасига олган эрготерапия бугунги кунда глобал соғлиқни сақлаш тизимининг ажралмас ва энг нозик бўғинига айланиб улгурди.
Тарихга назар ташлайдиган бўлсак, ушбу соҳанинг пайдо бўлиши бевосита инсоният бошига тушган глобал синовлар ва ижтимоий ўзгаришлар билан чамбарчас боғлиқ. XX асрнинг бошларида, хусусан, Биринчи жаҳон урушидан кейин минглаб ҳарбийлар жанг майдонларидан оғир жароҳатлар, оёқ-қўлларни йўқотиш ва оғир психологик травмалар билан қайтади. Ўша даврда анъанавий тиббиёт уларнинг жисмоний яраларини даволагани билан, жамиятга қайтиш ва кундалик ҳаётга мустақил равишда мослашиш кўникмаларини шакллантиришда жиддий муаммоларга дуч келди. Мана шу тарихий эҳтиёж таъсирида биринчи эрготерапия марказлари шакллана бошлади. Дастлаб махсус шифохоналарда тикланиш муолажалари сифатида бошланган бу жараён вақт ўтиши билан фундаментал илмий асосларга эга чиқиб, тиббий-ижтимоий реабилитациянинг мустақил ва аҳамиятли соҳасига айланиб кетди.
Замонавий илмий тадқиқотлар эрготерапиянинг самарадорлигини математик аниқлик ва кучли далиллар билан исботлаб бермоқда. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилотининг маълумотларига кўра, бутун дунё бўйлаб ҳар йили миллионлаб инсонлар турли неврологик, юрак-қон томир ва травматологик касалликлар оқибатида ҳаракат функциялари чекланишига дуч келади. Хусусан, инсультдан кейинги тикланиш даврида малакали эрготерапевтларнинг иштироки беморларнинг ўз-ўзига хизмат қилиш қобилиятини сезиларли даражада тезроқ тиклашга ёрдам бериши илмий жиҳатдан тасдиқланган. ЖССТнинг глобал ҳисоботларида алоҳида таъкидланишича, дунё аҳолисининг кексайиши ва сурункали хасталикларнинг ортиб бориши шароитида соғлиқни сақлаш тизими фақатгина касалликни даволашга эмас, балки инсонларнинг функционал мустақиллигини сақлаб қолишга ҳам йўналтирилиши лозим. Бунда эрготерапия беморларнинг шифохонада ётиш муддатини қисқартириш ва уларни тўлақонли ҳаётга қайтариш орқали улкан ижтимоий-иқтисодий самара берадиган восита сифатида тан олинади.
Дунёнинг етакчи давлатлари: Шимолий Европа мамлакатлари, АҚШ, Канада ва Буюк Британия тажрибаси шуни кўрсатадики, соҳа муваффақияти мультидисциплинар ёндашувга асосланади. Бу мамлакатларда клиникалар фақатгина тор доирадаги шифокорлар билан чекланиб қолмай, балки ҳар бир бемор учун индивидуал эрготерапевтик дастурларни ишлаб чиқувчи ва уни амалга оширувчи мутахассислар жамоаси билан таъминланган. Улар ҳатто беморнинг уй шароитида ҳам муҳитни мослаштириш, яъни махсус пандуслар ўрнатиш, овқатланиш ва кийиниш учун қулай мосламаларни танлаш, уй интерьерини хавфсиз қилиб қайта жиҳозлаш орқали инсонларнинг ўзгаларга қарамлигини бартараф этади. Бу, беморнинг руҳий ҳолатини барқарорлаштириб, оила аъзоларининг ҳам кундалик турмушдаги масъулият ва юкини сезиларли даражада енгиллаштиради.
Бугунги кунга келиб, рақамли технологияларнинг шиддат билан ривожланиши эрготерапия соҳасига ҳам улкан янгиликларни олиб кирмоқда. Виртуал реаллик (VR) тизимлари, сунъий интеллектга асосланган реабилитация ускуналари ва масофавий кузатув платформалари беморларга шифохонадан ташқарида ҳам ўз машқларини бажариш ва мустақиллигини тиклаш имконини бермоқда. Шу билан бирга, Ўзбекистон каби соғлиқни сақлаш тизимини изчил ислоҳ қилаётган мамлакатларда ҳам тиббий-ижтимоий реабилитацияни янада такомиллаштириш, замонавий кадрлар тайёрлаш ҳамда илғор халқаро стандартларни босқичма-босқич жорий этиш масалалари давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бирига айланган. Миллий тиббиётимизга бундай илғор йўналишларни олиб кириш нафақат соҳавий кўрсаткичларни яхшилайди, шу билан бирга, жамиятда ҳар бир инсоннинг қадр-қиммати, саломатлиги ва ҳаёт сифатини кафолатлашда мустаҳкам пойдевор бўлиб хизмат қилади.
Демак, эрготерапия тор доирадаги тиббий муолажа мажмуи эмас. Балки, инсонга ўз ҳаётининг эгаси эканини яна бир бор ҳис этиш имконини берувчи соҳадир. Тарих синовларидан ўтиб, глобал илм-фан ва амалиёт даражасига кўтарилган бу соҳа инсониятга мустақиллик ва умид бахш этишда давом этади.
Моҳигул Қосимова,
ЎзА
