Буюк миллий ўзанга қайтиш ёшараётган илмий муҳитга янги куч ва фикр, ўзгача нафас кириб келмоқда

Ўзбекистон Фанлар академияси президенти, Ўзбекистон Қаҳрамони, академик Шавкат АЮПОВ билан “Янги Ўзбекистон” ва “Правда Востока” газеталари бош муҳаррири Салим ДОНИЁРОВ суҳбати

— Кейинги йилларда юртимизда илм-фан­га, олимларимиз тадқиқотларига жуда катта эътибор қаратилаётир. Илмий салоҳиятни ҳар томонлама қўллаб-қувватлаш, янги ав­лод тадқиқотчиларини рағбатлантириш бо­расида кенг кўламли ишлар қилинмоқда. Шу билан бирга, халқ ибораси билан айтганда, фанимиз “ёшариб”, унинг сафига янги куч, янги фикр ва янги нафас кириб келмоқда. Суҳбатимизни айнан шу йўналишдаги ўзга­ришлар таҳлилидан бошласак.

<iframe width="650" height="420" src="https://www.youtube.com/embed/TaB8RJYL2wU" title="“Xalq bilimli bo‘lsa, uni aldab bo‘lmaydi”" frameborder="0" allow="accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share" referrerpolicy="strict-origin-when-cross-origin" allowfullscreen></iframe>

— Дарҳақиқат, сўнгги ўн йилда олимлар ҳаё­тида, умуман, миллий илм-фанимиз тақдирида чуқур ва тизимли ўзгаришлар юз берди. Жамият тараққиёти илмга муносабат билан чамбарчас боғлиқ. Агар илм эъзозланса, тараққиёт мустаҳ­кам бўлади, агар эътибор сусайса, ривожланиш суръати секинлашади.

Тахминан 2000-йилларга келиб, Фанлар ака­демиясига ва умумий илм-фан соҳасига эътибор муайян маънода сусайганини кўрамиз. Мазкур жараённинг энг асосий кўрсаткичларидан бири молиялаштириш тизимидаги ўзгаришлар эди. 2000 йилга қадар Фанлар академиясига қарашли институтлар ва олимлар тўғридан тўғри давлат бюджети ҳисобидан таъминланарди.

Бироқ кейинчалик янги тизим жорий қили­ниб, молиялаштириш лойиҳалар асосига ўтка­зилди. Яъни илмий жамоа инновация грантла­рини ютиб олсагина, молиявий таъминотга эга бўларди. Бу, бир қарашда, рақобат муҳитини яратишга хизмат қилгандек туюлса-да, амалда қатор мураккаб муаммоларни ҳам келтириб чи­қарди.

Масалан, бир институтда ўнга яқин лабо­ратория ва шунча илмий мактаб мавжуд бўлса, уларнинг тақдири лойиҳа ютиш ёки ютмаслик­ка боғлиқ бўлиб қолди. Лойиҳа ютиб олганлар молиялаштирилди, юта олмаганлар эса қийин аҳволга тушди.

Натижада кўплаб илмий муассасаларда қис­қартиришлар бошланди. Чунки лойиҳа танлов­ларида муайян даражада субъектив омиллар мавжуд эди. Кимдир ташаббускорлик ва таш­килотчилик қобилияти билан кўпроқ грант юта олди, кимдир эса соф илм билан шуғулланиб, бу жараёнда четда қолиб кетди. Шулар таъсирида айрим институтлар сезиларли даражада қисқар­ди. Илмий ходимлар сони ҳам кескин камайди: агар аввал Фанлар академияси тизимида 4-5 минг атрофида тадқиқотчи фаолият юритган бўлса, бу рақам кейинчалик қарийб икки баробар камайди.

Қисқартиришдан эса табиий равишда ав­вал ёшлар жабр кўрди. Чунки катта илмий даражага эга мутахассислар сақлаб қолинар, илмий йўлини энди бошлаган ёшлар эса ти­зимдан четлаштириларди. Бу фаннинг “қари­ши”га, яъни ёшлар улуши кескин камайишига олиб келди. Вақт ўтиши билан Фанлар акаде­мияси кўпроқ ёши улуғ олимлар жамланган муассасага айланиб қолди.

Агар 1995 йилда академия аъзолигига сайлов бўлиб ўтган бўлса, кейинги сайлов фақат 2017 йилга келибгина ўтказилди. Яъни қарийб йигир­ма икки йил давомида жараён тўхтаб қолди.

— Узоқ йиллар давомида академиклар сайловлари ўтказилмагани, улар сони қисқа­риб боргани илмий салоҳиятнинг юзага чи­қишига қандай таъсир кўрсатди?

— Албатта, илм-фан тараққиётида ёшларнинг ўрни беқиёс. Чунки инсон ёши улғайган сари тажриба орттиради, аммо ҳар ким ҳам етмиш ёшдан кейин фаол илмий изланиш қилиши осон эмас. Катта авлод вакиллари раҳбарлик қилиши, йўл-йўриқ кўрсатиши, илмий мактаб яратиши мумкин, лекин янги ғоя ва қарашлар кўпинча ёш­лар қалбида пайдо бўлади.

Шу боис, ҳар қандай илмий муҳитда авлод­лар уйғунлиги зарур. Илмий раҳбарим, акаде­мик Саримсоқов бундай деган эди: “Агар илмий жамоада фақат қариялар бўлса, бу — трагедия, фақат ёшлар бўлса, бу — комедия, агар барча авлод вакиллари жам бўлса, бу симфониядир”. Бу жуда чуқур фалсафий фикр. Чунки илм бир вақтнинг ўзида тажриба ва шижоат, сабр ва из­ланиш, анъана ва янгилик уйғунлигидир.

2012 йилда Математика институти дирек­тори эдим. Институтимиз Фанлар академияси таркибидан чиқарилиб, Миллий универси­тет тасарруфига ўтказилган эди. Афсуски, бу жараёнда қатор йирик илмий муассасалар — Ядро физикаси, Физика-техника каби инсти­тутлар ҳам жиддий ўзгаришларга учради.

Бу муассасалар нафақат илмий мактаб, балки ноёб техник салоҳиятга ҳам эга эди. Масалан, лазер қурилмалари, ядро реактори каби қимматбаҳо ва стратегик аҳамиятга эга ускуналар мавжуд бўлган. Афсуски, айрим жиҳозлар чет давлатларга берилди, реактор эса бошқа тизимга ўтказилди. Ваҳоланки, бу объектлар ҳар бир давлатда ҳам учрамай­диган ноёб илмий инфратузилма эди. Бир вақтлар Марказий Осиёда ягона бўлган ядро реактори айнан юртимизда жойлашгани ҳам бежиз эмасди. Бу, ўз навбатида, ўзбек физи­ка мактабининг юксак салоҳиятидан далолат берарди.

Яна бир мисол — Паркентда барпо этил­ган катта қуёш печи. Бу иншоот дунёда атиги икки давлатда — Ўзбекистон ва Францияда мавжуд, илмий-технологик жиҳатдан ниҳоят­да муҳим объект. Афсуски, муайян вақтларда бу каби ноёб имкониятлардан тўлиқ фойда­ланилмади.

2017 йилдан бошлаб давлатимиз раҳбари­нинг қатор қарор ва фармонлари қабул қили­ниб, соҳада туб бурилиш ясалди. Илмий инс­титутлар қайта тикланди, уларнинг мақоми ва вазифалари қайта белгиланди. Математика институти ҳам яна Фанлар академияси тар­кибига қайтарилиб, ўзининг тарихий номи ва мақомига эга бўлди. Бу, шубҳасиз, илм-фанга бўлган муносабатдаги туб бурилиш эди.

Албатта, инфратузилмани тиклаш би­ринчи қадам, энг катта муаммо эса кадрлар билан боғлиқ эди. Чунки ўтган йиллар даво­мида кўплаб иқтидорли олимлар чет элларга кетиб қолган, айримлари эса бошқа соҳалар­га ўтиб кетганди.

— 2016 йил декабрь ойида Президенти­мизнинг академиклар ва олимлар билан учрашуви жамиятда катта акс садо бер­ди. Айниқса, бу илмий жамоатчилик узоқ кутган воқеа бўлди. Кейинчалик кўплаб муҳим ҳужжатлар, жумладан, яқинда Ўз­бекистон Фанлар академияси фаолиятини такомиллаштириш бўйича қарор қабул қилинди. Мазкур ҳужжат доирасида қан­дай ишлар амалга оширилмоқда?

— Ҳа, бу ҳақиқатан ҳам ниҳоятда муҳим ва тарихий аҳамиятга эга қарор бўлди. Қарор, аввало, Фанлар акаде­миясининг жамиятдаги ўрни ва ро­лини қайта белгилаб берди. Илм- фан фақат назарий изланишлар билан чекланиб қолмасдан, унга мамлакат тараққиётининг ҳара­катлантирувчи кучи сифатида қаралди. Қарор доирасида ўнга яқин устувор йўналиш белгилаб олинди. Жумладан, замонавий био ва нанотехнологиялар, сунъ­ий интеллект ва квант техноло­гиялари ядровий фан ва радиацион технологиялар, рақамли табиат ва тоза сув, қайта тикланувчи энергети­ка, маънавий мерос каби стратегик со­ҳаларга алоҳида эътибор қаратилди. Бу эса илмий изланишларнинг замон талаблари билан уйғунлашувини таъминлашга хизмат қилди.

Энг муҳим янгиликлардан бири — илм- фан ва ишлаб чиқариш ўртасидаги узвий боғлиқликни кучайтиришга қаратилган ме­ханизмлар ишлаб чиқилганидир. Чунки ама­лиёт кўрсатдики, олимлар томонидан яратил­ган кўплаб ихтиро ва таклифлар саноатгача етиб бормай қолар, ишлаб чиқарувчилар эса ўз муаммоларига ечимни чет элдан излашга мажбур бўларди. Бу эса миллий илмий сало­ҳиятдан тўлиқ фойдаланилмаётганини англа­тарди.

Шу боис, қарорда фан ва саноат ўртаси­да кўприк вазифасини бажарадиган махсус кенгаш тузиш назарда тутилди. Ушбу кен­гаш Президент Администрацияси ҳузурида фаолият юритиб, таркибига етакчи олим­лар ва саноат вакиллари киритилди. Энди олимлар ўз ишланмаларини бевосита ишлаб чиқарувчиларга тақдим этади, саноат эса ўз муаммоларини очиқ баён қилади. Агар ўзаро манфаатли келишувга эришилса, лойиҳала­рини амалга ошириш учун давлат томонидан грантлар ажратилади. Чунки ҳар қандай их­тирони амалиётга жорий этиш учун муайян вақт ва қўшимча тадқиқотлар талаб этилади.

Аслида, бундай тизим илгари ҳам мавжуд эди. Собиқ иттифоқ даврида ҳар бир йирик ишлаб чиқариш тармоғининг ўз илмий-тад­қиқот институти бўлиб, у илм ва саноатни боғлаб турувчи асосий бўғин вазифасини бажарарди. Кейинчалик бу тизим йўқолиб кетди. Натижада бугунги кунда олимлар са­ноатда қандай муаммолар борлигини тўлиқ билмайди, ишлаб чиқарувчилар эса илмий ечимни қаердан топишни англаб етмайди. Қарорда айнан шу масалага алоҳида урғу бе­рилгани бежиз эмас.

Ҳужжатда яна бир муҳим кўрсаткич бел­гилаб қўйилди: Фанлар академияси илмий ходимларининг камида 60 фоизини ёшлар ташкил этиши лозим. Ушбу мақсадга эри­шиш учун академияга беш йил давомида ҳар йили қўшимча 140-150 та штат бирлиги ажратиш белгиланди. Бу, ўз навбатида, ёш кадрларни жалб қилиш ва илмий муҳитни янгилашга хизмат қилмоқда.

Шу билан бирга, қарорда олий таълим муассасалари билан ҳамкорликни мустаҳ­камлаш масаласи ҳам илгари сурилди. Чун­ки фан ва таълим бир-бирини тўлдирувчи тизимлардир. Фанни гўзал кўл деб тасав­вур қилсак, олий таълим уни тўйинтирувчи дарёлардир. Агар бу дарёлар қуриса, кўл ҳам саёзлашади. Демак, улар ўртасида узвий ва доимий алоқа бўлиши шарт.

Яна бир муҳим йўналиш — хорижда фаолият юритаётган ватандош олимларни юртимизга жалб қилиш масаласи. Илгари, афсуски, чет элга кетган олимларга нисбатан муайян даражада салбий муносабат мавжуд эди. Ҳатто айрим ҳолларда уларнинг қайти­ши ҳам мураккаблаштирилган. Масалан, шо­гирдларимдан айримлари АҚШга кетганидан сўнг қайтиб келишгa иккиланиб юрарди.

Бошқа давлатлар тажрибасига назар таш­ласак, масалан, Хитой бундай вазиятда мут­лақо бошқача йўл тутган. Улар оммавий ра­вишда ёшларни хорижга таълим олиш учун юборган ва уларнинг қайтиши ёки қолиши­га қаттиқ чеклов қўймаган. Натижада бугун дунёнинг етакчи университетларида фаолият юритаётган олимларнинг катта қисми хитой­ликлардан иборат.

Шу нуқтаи назардан, биз ҳам чет элда билим олаётган ёшларимизни қўллаб-қув­ватлашимиз, улар билан алоқани мустаҳ­камлашимиз ва миллий тараққиётга жалб этишимиз зарур. Чунки ҳақиқий бойлик та­биий ресурслар эмас, балки инсон капитали, яъни билимли, тафаккурли ва ташаббускор авлоддир.

— Илмий салоҳият масаласига ҳам тўхталиб ўтсангиз. Айтайлик, ўн йиллар аввал айрим тадқиқотларда Ўзбекистон­нинг илмий салоҳияти анча суст бўлиб қолган эди. Бу ҳолатни қандай изоҳлаш мумкин? Шунингдек, илмий тадқиқотлар­нинг ҳаётийлиги, долзарблиги ва амалий аҳамияти нуқтаи назаридан фундаментал ва амалий фанлар ўртасидаги мураккаб боғлиқликлар ҳақида фикр билдирсангиз.

— Бу жуда ўринли ва муҳим савол. Илм- фан табиатан икки йўналишга — фундамен­тал ва амалий соҳаларга ажратилади. Улар ўртасида аниқ чегара йўқ, балки бир-бирини тўлдириб борадиган, ўзаро боғлиқ тизим сифатида намоён бўлади. Фундамен­тал фан ҳақиқатни излаш, табиат ва коинот қонунларини англашга қа­ратилган чуқур тафаккур маҳсули бўлса, амалий фан шу билимлар­ни ҳаётга татбиқ этиш воситаси­дир.

Кўпинча жамият тез натижа берувчи тадқиқотларга кўпроқ эътибор қаратади. Бу табиий, чунки иқтисодиёт ва саноатга тезкор ечимлар зарур. Бироқ фундаментал фаннинг қиммати шундаки, унинг самараси дарҳол кўринмаслиги мумкин, аммо вақт ўтиши билан у бутун цивилизация тараққиётига таъсир кўрсатади.

Мен буни кўпинча математика ми­солида тушунтираман. Масалан, матема­тикада Евклид геометрияси мавжуд. Унга кўра, бир тўғри чизиқдан ташқарида жой­лашган нуқта орқали фақат ягона параллел (яъни берилган чизиқ билан кесишмайдиган) чизиқ ўтказиш мумкин. Асрлар давомида олимлар бу қоидани исботлашга уринган, аммо натижага эриша олмаган.

XIX асрда эса Николай Лобачевский маз­кур қарашни қайта кўриб чиқиб, “Бу исботла­надиган теорема эмас, балки аксиома бўлиши керак”, деган хулосага келди ва ноевклид гео­метриясини яратди. Унда бир нуқта орқали чексиз кўп параллел чизиқлар ўтказиш мум­кин. Кейинчалик Бернхард Риман яна бир янги геометрияни таклиф қилди — унда эса умуман параллел чизиқлар мавжуд эмас.

Бу назариялар яратилган пайтда уларнинг амалий аҳамияти тушунарсиз бўлган, ҳатто баъзилар томонидан “кераксиз” деб баҳолан­ган. Аммо вақт ўтиши билан бу ғоялар бутун фан ва технология ривожига замин яратди. Масалан, Риман геометрияси Альберт Эйнштейн томонидан яратилган нисбийлик на­зариясида қўлланилди. Лобачевский геомет­рияси эса бугунги кунда сунъий йўлдошлар орқали жойлашувни аниқлаш — GPS техно­логияларида муҳим аҳамият касб этади.

Мисоллардан кўриниб турибдики, фун­даментал фан кўпинча ўз самарасини ўн­лаб, ҳатто юзлаб йиллардан кейин беради. Шунинг учун ҳар қандай илмий ғояни “ҳо­зирча фойдаси йўқ” деб четга суриш келажак имкониятларидан воз кечиш билан баробар.

Илмий салоҳият масаласига келсак, бу фа­қат рақамлар билан ўлчанадиган кўрсаткич эмас. У жамиятнинг билим даражаси, илмий муҳит сифати, кадрлар тайёрлаш тизими ва инновацион фикрлаш қобилиятининг уйғунли­гидир. Агар мамлакатда илмий салоҳият юқори бўлса, инвесторлар учун ҳам муҳим сигнал бў­лади. Чунки ҳар қандай инвестор янги техноло­гия олиб киришдан олдин бундай савол қўяди: “Бу ердаги мутахассислар янги технологияни тушуна оладими?”. Агар жавоб ижобий бўлса, у энг замонавий ускуналарни олиб келади. Акс ҳолда, эски, самарадорлиги паст технологиялар билан чекланиши мумкин.

Шу маънода, илм-фан нафақат маънавий, балки иқтисодий куч ҳамдир. Билимли жа­миятни алдаш қийин, чунки у ҳар бир қарорни таҳлил қилади, ҳар бир технологияни англай­ди ва танлай олади. Илмий салоҳияти юқори мамлакат эса доимо рақобатбардош бўлади.

— Ёш олимлар ва умуман, соҳага кириб келаётган ёшлар ҳақида тўхталдингиз. Бу­гунги кунда уларнинг салоҳиятини юк­салтириш, илмга жалб этиш учун қандай имкониятлар мавжуд?

— Бу жуда долзарб савол. Чунки ҳақиқат шундаки, фан ёшларсиз ривожлана олмайди. Илм доимий янгиланиш, янги қараш ва янги тафаккур демакдир. Бу эса, аввало, ёшлар орқали намоён бўлади. Шунинг учун энг биринчи вазифа ёшларда илмга қизиқишни шакллантиришдир.

Сўнгги ўн йилликда жамиятимизда му­ҳим бир ўзгаришни кузатяпмиз: ота-оналар фарзандларини илмли қилишга, уларни замо­навий фикрлайдиган инсон этиб тарбиялаш­га жиддий эътибор қарата бошлади. Бунинг асосий сабабларидан бири давлатимиз раҳба­ри томонидан илм-фанга берилаётган юксак эътибордир. Чунки жамиятда қайси соҳа қадр­ланса, ёшлар айнан шу йўналишга интилади.

Ёшларни рағбатлантиришда олимпиа­далар тизими ҳам муҳим ўрин тутмоқда. Президентимиз ташаббуси билан халқаро фан олимпиадалари ғолибларига жуда катта мукофотлар берилаётгани тарихий янгилик десак, муболаға бўлмайди. Масалан, олтин, кумуш ва бронза медаль соҳибларига катта миқдорда пул мукофоти, уларнинг устозлари­га ҳам муносиб рағбат берилаётгани ёшларда ишонч ва интилишни кучайтирмоқда. Бир жиҳатдан қараганда, бу меҳнат ва истеъдод қадрланаётганининг ёрқин намунасидир.

Шу билан бирга, олий таълим қамрови кенгайгани ҳам муҳим омил бўлди. Бугунги кунда ёшларнинг олий таълимга кириш им­кониятлари анча ошди, янги университетлар, хорижий олийгоҳлар филиаллари очилди. Бу эса билим олиш йўлларини кенгайтирди ва рақобат муҳитини шакллантирди.

Бироқ ҳар қандай жараёнда бўлгани каби бу ерда ҳам масаланинг иккинчи томони мавжуд. Айрим ҳолларда таълим тизимида тижоратлашув аломатлари кузатилмоқда. Яъни баъзи олийгоҳлар билим беришдан кўра, кўпроқ талабани жалб қилиш ва мо­лиявий манфаатни устувор қўяётгани сир эмас. Айниқса, иқтисодиёт, чет тиллар, ҳу­қуқ каби оммабоп йўналишларда бу ҳолат кўпроқ учрайди.

Масофавий таълим шаклларининг кескин кўпайиши ўзига хос саволларни келтириб чи­қармоқда. Албатта, бу замон талаби, муайян маънода қулайлик яратади. Аммо таълим си­фати масаласи доимо устувор бўлиб қолиши керак. Чунки вақт ўтиб, талаба меҳнат бозо­рига чиққанда унинг ҳақиқий билими намоён бўлади. Ҳаёт — энг адолатли мезон.

Кадрлар масаласи ҳам муҳим жиҳатлар­дан бири. Айрим нодавлат олийгоҳлар юқори маош таклиф қилиб, давлат университетла­ридаги малакали ўқитувчиларни жалб қил­моқда. Бу, табиийки, рақобатни кучайтиради, аммо айрим давлат олийгоҳларида илмий-пе­дагогик салоҳият пасайишига олиб келиши мумкин. Шу билан бирга, янги таълим муас­сасаларида таҳсил олаётган талабаларнинг билим даражаси ҳар доим ҳам юқори эмасли­ги кузатилади. Бу эса таълим сифатига жид­дий эътибор қаратишни талаб этади.

Менимча, мазкур муаммоларни ҳал этиш учун аниқ механизмлар жорий этиш зарур. Масалан, таълим муассасаларига лицензия ёки сертификат беришда уларнинг фаолия­тини муайян муддатдан кейин қайта баҳолаш амалиётини жорий этиш мумкин. Талабалар билимини мустақил синовлар орқали текши­риш, натижаларга қараб тегишли хулосалар чиқариш лозим. Чунки энг катта йўқотиш ёшларнинг умри ва ишончидир.

— Олимларнинг виждони ҳақида тўх­талдик. Умуман, ҳақиқий олим қандай фа­зилатлари билан ажралиб туриши керак? Унинг илмий ва инсоний сифатлари ҳақи­да нима дейсиз?

— Бу жуда нозик ва муҳим масала. Чунки олим фақат билим эгаси эмас, балки жамият учун маънавий намуна ҳамдир. Илм нафа­қат ақл маҳсули, у инсоннинг ички дунёси, виждони ва масъулияти билан ҳам чамбар­час боғлиқ.

Олимлар турлича бўлади. Айримлари ил­мий жиҳатдан жуда кучли, катта натижаларга эришади, аммо атрофида шогирдлар шакл­ланмайди.

Яна шундай олимлар борки, улар ўз би­лим ва тажрибасини шогирдларига сидқи­дилдан ўргатади, уларни илмий изланишга чорлайди. Айнан шундай устозлар атрофи­да илмий мактаб шаклланади. Илмда якка­ҳокимлик эмас, балки жамоа бўлиб ишлаш самарали. Чунки фикрлар тўқнашуви, баҳс-мунозара ва ҳамкорлик орқали ҳақиқатга яқинлашилади. Шогирд эса нафақат ўрга­нувчи, балки кўп ҳолларда устозига ҳам­фикр, елкадош бўлади.

Олимнинг қандай бўлиши кўп жиҳатдан унинг соҳасига ҳам боғлиқ, албатта. Лекин барча соҳалар учун умумий бир ҳақиқат бор: олим, аввало, ўз фанининг фанати бў­лиши керак. Яъни у илмни касб эмас, балки ҳаёт мазмуни сифатида қабул қилиши лозим. Илмга муҳаббат бўлмаса, катта натижаларга эришиш қийин.

Шу билан бирга, олимда инсоний фази­латлар — камтарлик, ҳалоллик, сабр-тоқат ва ҳақиқатга садоқат бўлиши шарт. Чунки илм ёлғонни қабул қилмайди. Бирор натижани сунъий равишда кўрсатиш ёки сохталашти­риш мумкин, аммо вақт ўтиб, ҳақиқат бари­бир юзага чиқади.

Яна бир муҳим жиҳат — шогирд масала­си. Олимнинг ортидан унинг илмий мероси­ни давом эттирадиган авлод қолиши керак. Агар олим ўзидан кейин мактаб қолдирмаса, унинг фаолияти муайян маънода узилиб қо­лиши мумкин. Шунинг учун ҳақиқий олим нафақат кашфиёт қилади, балки инсонни тарбиялайди.

— Ҳозиргача илм-фан ҳақида гапирга­нимизда, асосан, марказий тизимга урғу бердик. Ҳудудларда илм-фан ривожи қан­дай кечмоқда? Айниқса, вилоятлар ва ҳат­то туманларда университетлар очилаётга­ни қандай самара бериши мумкин?

— Бу жуда муҳим масала. Чунки илм-фан фақат пойтахт доирасида қолиб кетмаслиги, бутун мамлакат бўйлаб барқарор ривожла­ниши керак. Сўнгги йилларда айнан шу йў­налишда салмоқли ишлар қилинди. Хусусан, Фанлар академиясининг қатор филиаллари вилоятларда ташкил этилди ва улар маҳаллий университетлар билан узвий боғланди.

Бунинг асосий мақсади — ҳудудлардаги интеллектуал салоҳиятни юзага чиқариш. Чунки ҳар бир вилоятда иқтидорли ёшлар, малакали ўқитувчилар бор. Уларга фақат им­коният ва илмий муҳит керак. Шу нуқтаи на­зардан, вилоятлардаги тажрибали педагоглар хоҳишига қараб, академия тизимига тўлиқ ёки ўриндошлик асосида жалб қилинмоқда. Натижада бугун вилоятлардан ҳам кучли фан докторлари ва илмий кадрлар етишиб чиқ­моқда.

Ҳудудий ихтисослашув ҳам муҳим жиҳат­лардан бири. Масалан, академиянинг айрим филиалларини муайян йўналишларга ихти­сослаштириш режалаштирилган. Жумладан, Термизда археология, Наманганда ботаника, Самарқандда физикага алоҳида эътибор қара­тиш кўзда тутилмоқда. Бу ҳар бир ҳудуднинг табиий ва илмий имкониятларидан самарали фойдаланишга хизмат қилади. Натижада шу соҳаларга қизиққан иқтидорли ёшлар айнан ўша манзилларда жамланиб, илмий мактаб­лар шаклланади.

— Кейинги йилларда олимларимиз аждодларимиз илмий меросини ўрганиш асносида халқаро майдонда ҳам замона­вий ютуқлар билан ўз ўрнини топмоқда. Бу борада қандай ишлар амалга оширил­ди ва яна қандай натижалар кутиш мум­кин?

— Дарҳақиқат, бугун Ўзбекистон олим­лари халқаро миқёсда тан олинган. Қатор нуфузли илмий тузилмалар, жумладан, Жа­ҳон фанлар академияси каби ташкилотларга ватандошларимиз аъзо бўлиб, фаолият юрит­моқда. Бу ҳам миллий илм-фан салоҳияти­нинг халқаро эътирофидир.

Шунингдек, хорижлик олимлар билан ҳамкорлик изчил ривожланмоқда. Қўшма тадқиқотлар, илмий конференция ва учра­шувлар орқали тажриба алмашинуви кучай­моқда. Бу жараён нафақат янги билимлар олиш, балки миллий илм мактабларини дунё­га танитиш имконини ҳам беради.

Гуманитар фанлар соҳасида салмоқ­ли ишлар амалга оширилмоқда. Хусусан, Ислом цивилизацияси маркази фаолия­ти мисолида тарихчилар, шарқшунослар, матншунослар ва бошқа мутахассислар аж­додларимиз қолдирган бой илмий меросни ўрганиш ва тарғиб этишда самарали меҳнат қилмоқда. Бу эса миллий ўзликни англаш ва маънавий меросни тиклашда муҳим аҳа­мият касб этади.

Умуман олганда, бугунги кунда илм- фан соҳасидаги ислоҳотлар ўз самарасини бермоқда. Энг муҳими, бу жараён узлуксиз давом этиши керак. Чунки илм бир кунлик эмас, балки авлодлар меҳнати билан яратила­диган буюк қадриятдир.

— Мазмунли суҳбатингиз учун катта раҳмат!