Bilim nega eng ishonchli kapital?

Tasavvur qiling, bugun bog‘chaga qadam qo‘ygan uch yoshli qizaloq 2030-yilda birinchi sinfga boradi va 2041-yilda maktabni bitiradi. O‘sha paytda mehnat bozorida qanday kasblar bo‘lishini hech kim aniq ayta olmaydi. Lekin bir narsa aniq. U qaysi kasbni tanlamasin, uning taqdirini o‘rganish qobiliyati, bilimi va malakasi hal qiladi. Mamlakatimiz kelgusi o‘n yilda aynan shunday avlodni tarbiyalashni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ymoqda.

Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev 2026-yil 28-avgustda davlat mustaqilligining o‘ttiz besh yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimda kelgusi o‘n yillikni “Milliy yuksalish davri” deb atadi va bu davrning yettita milliy dasturini e’lon qildi. Ularning birinchisi — bilim va malakani kelgusi taraqqiyotimizning asosiy kapitaliga aylantirishdan iborat. Dasturlarning ketma-ketligi chuqur mantiqqa asoslangan. Sog‘liqni saqlash, yuqori texnologiyalar, suv va ekologiya, qonun ustuvorligi kabi yo‘nalishlarning barchasi oxir-oqibat bilimli va malakali insonga borib taqaladi.

Mazkur maqolada milliy dasturni bir qator oddiy savollar orqali tahlil qilishga harakat qilamiz. Nega aynan “kapital” so‘zi tanlandi? Milliy dastur Uchinchi Renessans g‘oyasi bilan qanday bog‘lanadi? So‘nggi yillarda ta’limda nima o‘zgardi va qaysi masalalar hali o‘z yechimini kutmoqda? Bola tug‘ilganidan to kasb egallagunicha bosib o‘tadigan yo‘lning qaysi halqasi eng zaif? Va, nihoyat, bu islohotlar har birimizdan nimani talab qiladi?

“Kapital” so‘zi bejiz tanlanmagan

Iqtisodiyotda kapital deganda foyda keltiradigan boylik tushuniladi. Dehqon yerga urug‘ sepadi va hosil oladi, tadbirkor dastgoh sotib oladi va mahsulot ishlab chiqaradi. Bilimni kapital deb atash ta’limga sarflangan har bir so‘m va har bir soatni investitsiya sifatida ko‘rish kerakligini anglatadi.

Bu g‘oya ilmiy jihatdan ham isbotlangan. Amerikalik iqtisodchi Geri Bekker “inson kapitali” nazariyasini ishlab chiqqani uchun 1992-yilda Nobel mukofotiga sazovor bo‘lgan. Jahon banki mutaxassislari o‘nlab mamlakatlar ma’lumotlarini tahlil qilib, har bir qo‘shimcha o‘qish yili insonning daromadini o‘rtacha 9 foizga oshirishini aniqlagan. Demak, bilim davlat uchun ham, har bir oila uchun ham eng foydali sarmoya hisoblanadi.

Davlatimiz bu sarmoyani keyingi yillarda izchil oshirib kelmoqda. Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, ta’limga yo‘naltirilgan davlat xarajatlari 2021-yildagi 39,6 trillion so‘mdan 2025-yilda 84,2 trillion so‘mga yetdi, ya’ni to‘rt yilda 2,1 barobar oshdi. Endi asosiy savol – bu mablag‘lar qanday natija berayotgani va kelgusida qanday natija berishi kerakligidir.

Uchinchi Renessans poydevori

Milliy dasturning g‘oyaviy ildizlari ancha chuqur. Prezidentimiz 2020-yilda O‘qituvchi va murabbiylar kuniga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi nutqida mamlakatimizda Uchinchi Renessans poydevorini yaratish g‘oyasini ilgari surgan edi. Davlatimiz rahbari maktabgacha ta’lim, maktab ta’limi, oliy va o‘rta maxsus ta’lim tizimi hamda ilmiy-madaniy muassasalarni bo‘lg‘usi Renessansning to‘rt uzviy halqasi deb atadi. Bog‘cha tarbiyachilari, maktab o‘qituvchilari, professor-o‘qituvchilar va ilmiy-ijodiy ziyolilar esa yangi Uyg‘onish davrining tayanch ustunlari sifatida e’tirof etildi. Ota-onalar bu tizimning beshinchi halqasi va ustuni sifatida belgilandi.

Tariximizda bunday Uyg‘onish davrlari ikki marta yuz bergan. IX–XII asrlarda Xorazmiy, Farg‘oniy, Beruniy, Ibn Sino kabi allomalar jahon ilm-faniga munosib hissa qo‘shgan. XIV–XV asrlarda, Amir Temur va temuriylar davrida Ulug‘bek, Navoiy, Behzod singari buyuk siymolar yetishib chiqdi. Ikkala davrning asosida ilm-ma’rifatga bo‘lgan yuksak hurmat va bilimli insonni qadrlash madaniyati turgan.

Birinchi milliy dastur shu g‘oyaning amaliy davomi va o‘lchanadigan ko‘rsatkichlardagi ifodasidir. Uchinchi Renessans poydevorini barpo etish endi aniq maqsadlar, muddatlar va natijalar bilan o‘lchanadigan vazifaga aylandi. Maqoladagi keyingi tahlil ham aynan shu halqalar ketma-ketligida olib boriladi.

Islohotlarning uch bosqichi

So‘nggi o‘n yildagi ta’lim islohotlarini shartli ravishda uch bosqichga ajratish mumkin. Bu bo‘linish milliy dasturning mantig‘ini tushunish uchun muhim.

Birinchi bosqich – qamrov bosqichi. 2017-yildan boshlangan bu davrda asosiy vazifa ta’lim eshigini imkon qadar ko‘p bolalar va yoshlar uchun ochish edi. O‘shanda bog‘cha yoshidagi bolalarning atigi 27 foizi maktabgacha ta’lim bilan qamrab olingan, maktab bitiruvchilarining faqat 9 foizi oliy o‘quv yurtiga kira olar edi. Qisqa muddatda minglab bog‘cha, maktab va o‘nlab yangi universitetlar ochildi.

Ikkinchi bosqich – mazmun bosqichi. Bolaning nimani o‘rganishi ham qayerdagi partada o‘tirgani muhim ekanini anglash shu davrda yuzaga keldi. 2018-yildan yangi avlod darsliklari yaratila boshlandi, 2022–2026-yillarga mo‘ljallangan xalq ta’limini rivojlantirish milliy dasturi qabul qilindi. Milliy o‘quv dasturi joriy etildi, o‘qituvchilar malakasini xalqaro sertifikatlar asosida baholash va rag‘batlantirish tizimi yo‘lga qo‘yildi. Eng muhimi, O‘zbekiston ilk bor PISA singari xalqaro tadqiqotlarda ishtirok etib, o‘z ta’lim tizimiga chetdan, xolis ko‘z bilan qarashga jur’at qildi.

Uchinchi bosqich – sifat va natijadorlik bosqichi. Birinchi milliy dastur aynan shu bosqichning boshlanishi. Endi islohotlar samarasi bola nimani bila olishi va nimani uddalay olishi bilan o‘lchanadi. 2022–2026-yillarga mo‘ljallangan xalq ta’limi dasturi ayni shu yili yakunlanayotgani va uning o‘rnini o‘n yillik milliy dastur egallayotgani ham bu o‘tishning tabiiyligini ko‘rsatadi.

Yagona vertikal: ta’lim boshqaruvida yangi bosqich

Uchinchi bosqichning boshlanishi davlat boshqaruvi tizimidagi muhim o‘zgarish bilan ham mos keldi. Prezidentimizning 2026-yil 3-oktabrdagi PF-213-son farmoniga muvofiq, Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi hamda Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi negizida yagona Ta’lim va ilm-fan vazirligi tashkil etildi.

Bu qarorning mazmuni oddiy va aniq. Bog‘chadan ilm-fangacha bo‘lgan barcha bosqichlar endi bir-biriga bog‘liq yagona tizim sifatida boshqariladi. Ilgari maktab bitiruvchisining tayyorgarligi uchun bir idora, uning universitetdagi tahsili uchun esa boshqa idora mas’ul edi. Endi maktab ta’limi kasbiy va oliy ta’lim bilan, oliy ta’lim esa ilmiy faoliyat bilan uzviy bog‘lanadi. Ushbu o‘zgarish Uchinchi Renessansning to‘rt uzviy halqasi haqidagi g‘oyaning boshqaruv tizimidagi amaliy ifodasi hisoblanadi.

19-oktabrda qabul qilingan PQ-380-son qaror bilan yangi vazirlikning tuzilmasi belgilandi. Uning tarkibida Bilim va malakalarni baholash agentligi, Ta’lim va ilm-fan bo‘yicha strategik tadqiqotlar va baholash markazi, Inson kapitalini rivojlantirish jamg‘armasi tashkil etilmoqda. Vazir huzurida o‘quvchilar, ota-onalar, pedagoglar va ish beruvchilar vakillaridan iborat jamoatchilik kengashi tuziladi, fuqarolar murojaatlari uchun call-markaz va qayta aloqa tizimi ishga tushiriladi. Prezident Administratsiyasi huzurida esa inson kapitalini rivojlantirish va uzluksiz ta’lim strategiyasini ishlab chiquvchi ishchi guruh tashkil etildi.

Ushbu tuzilmalar bilim va malakani xolis o‘lchash, qarorlarni tahlil asosida qabul qilish hamda sohaning jamoatchilik oldidagi hisobdorligini ta’minlashga xizmat qiladi. Davlatimiz rahbari 7-oktabrda vazirlik faoliyatini tashkil etish bo‘yicha takliflar taqdimotida ta’lim bosqichlari yagona vertikal sifatida ishlashi, ayniqsa, maktab va universitet o‘rtasidagi uzviylikni mustahkamlash zarurligini alohida ta’kidladi.

Birinchi halqa: bog‘cha – eng yuqori daromad beradigan sarmoya

Bilim zanjiri bog‘chadan boshlanadi. Bu fikr ilmiy jihatdan ham asoslangan. Nobel mukofoti sovrindori, iqtisodchi Jeyms Xekman tadqiqotlariga ko‘ra, davlat mablag‘larining eng yuqori qaytim beradigan qismi erta yoshdagi bolalar ta’limiga sarflangan mablag‘dir. Maktabgacha yoshda shakllanadigan qiziquvchanlik, sabr-toqat, jamoada ishlash kabi ko‘nikmalar insonning keyingi butun hayotiga ta’sir qiladi.

Mamlakatimizda so‘nggi o‘n yilda 1,8 million bog‘cha o‘rni yaratildi, maktabgacha ta’lim qamrovi 78 foizga yetdi. Bu aholi soni sakkiz million kishiga o‘sgan sharoitda erishilgan natija. Endi milliy dastur yanada aniq maqsadni belgiladi. Olti yoshli bolalarning barchasi, ya’ni 100 foizi maktabga tayyorlov guruhlariga qamrab olinadi.

Bu yo‘nalishda sifatga ham e’tibor kuchaymoqda. O‘yin orqali o‘qitishga asoslangan yangi dastur 180 mingdan ortiq tarbiyachiga o‘rgatilmoqda va yil yakunigacha 38 mingdan ziyod bog‘chaning barchasiga joriy etiladi. 2027-yil 1-yanvardan boshlab ishlaydigan onalarning 2–3 yoshli bolalarini oilaviy bog‘chalarga joylashtirish xarajatini davlat qoplaydi. Bu qaror bolalar ta’limi bilan bir qatorda xotin-qizlar bandligini ta’minlashda ham muhim ahamiyatga ega.

Ikkinchi halqa: maktab – raqamlar ortidagi haqiqat

Maktab ta’limida bir yarim million yangi o‘quvchi o‘rni yaratildi, 10 mingdan ortiq maktab modernizatsiya qilindi. Ammo ta’limning haqiqiy ko‘zgusi o‘quvchining bilimidir. Bu borada eng xolis bahoni PISA xalqaro tadqiqoti beradi.

2022-yilda birinchi marta ishtirok etganimizda natija ko‘ngildagidek bo‘lmadi. Tabiiy fanlar bo‘yicha 355 ball bilan mamlakatimiz ro‘yxatning oxirgi o‘rinlaridan joy oldi. Bu natija yashirilmadi, undan xulosa chiqarildi. PISA-2025 natijalariga ko‘ra, o‘quvchilarimiz tabiiy fanlardan 438 ball to‘plab, 91 ta davlat va hudud orasida 48-o‘ringa ko‘tarildi. 83 ballik o‘sish mutaxassislar bahosiga ko‘ra taxminan to‘rt yillik o‘qishga teng bo‘lib, bu ko‘rsatkich bo‘yicha O‘zbekiston dunyoda eng yuqori natija qayd etgan davlatlar qatoriga kirdi.

Shu bilan birga, xalqaro hisobot xotirjamlikka berilmaslikka va chuqur mushohada yuritishga undaydi. O‘quvchilarimizning qariyb uchdan bir qismi tabiiy fanlar bo‘yicha hali eng boshlang‘ich darajaga yetmagan, yuqori darajadagi natijani esa bor-yo‘g‘i yarim foiz o‘quvchi ko‘rsatgan. O‘qish va matematika bo‘yicha natijalar ma’lumotlarda nomuvofiqlik aniqlangani sababli e’lon qilinmadi. Bu ta’limda halollik va shaffoflik ham bino yoki darslik kabi strategik resurs ekanini eslatadi. Har qanday islohot ishonchli ma’lumotga tayangandagina to‘g‘ri yo‘nalishni topadi.

Shu nuqtai nazardan, Prezidentimizning 30-sentabr kuni ustoz va murabbiylar bilan uchrashuvida ilgari surilgan tashabbuslar maktab ta’limidagi muhim masalalarni hal etishga qaratilgani bilan ahamiyatli. Xususan o‘quvchilar soni 25 nafardan ortiq bo‘lgan sinflarda matematika, fizika, kimyo va biologiya fanlari ikki guruhga bo‘lingan holda o‘qitiladi. Yangi o‘quv yilidan boshlab 100 ta maktabning ayrim sinflarida aniq va tabiiy fanlar to‘liq ingliz tilida o‘qitiladi. Maktablar sifat indeksi asosida baholanadi va toifalarga ajratiladi, boshqa maktablarga ko‘maklashgan ilg‘or jamoalar esa rag‘batlantiriladi. O‘qituvchilar uchun majburiy bir oylik malaka oshirish kurslari o‘rniga ularning o‘zlari tanlaydigan 18–72 soatlik vaucherlar joriy etiladi. Ta’limning barcha bosqichlarida faoliyat yuritayotgan eng yaxshi o‘qituvchilarni taqdirlash uchun Abdulla Avloniy nomidagi yangi davlat mukofoti ta’sis etiladi.

Bu borada o‘qituvchi omili hal qiluvchi ahamiyatga ega. Besh yil avval xalqaro yoki milliy sertifikatga ega o‘qituvchilar soni 29 ming nafar bo‘lgan bo‘lsa, bugun 143 ming nafarga yetdi. 40 mingdan ortiq o‘qituvchi oyiga 1000 dollardan, 1500 nafari esa 2000 dollardan ortiq maosh olmoqda. Yevropada PISA bo‘yicha eng yuqori natija ko‘rsatayotgan Finlyandiya va Estoniya tajribasi ham shuni tasdiqlaydi. Ta’lim sifati o‘qituvchilar sifatidan yuqori bo‘la olmaydi. Bu mamlakatlarda o‘qituvchilik eng nufuzli kasblardan biri hisoblanadi va pedagogika yo‘nalishiga eng kuchli abituriyentlar tanlab olinadi.

Prezident tashabbuslari: iqtidorni erta aniqlash va raqamli ko‘nikmalar

Maktab ta’limidagi o‘zgarishlarda davlatimiz rahbari tashabbusi bilan tashkil etilgan yangi turdagi ta’lim muassasalari alohida o‘rin tutadi. Prezident maktablari, ijod maktablari va ixtisoslashtirilgan maktablar tarmog‘i iqtidorli bolalarni erta aniqlash va ularni xalqaro standartlar asosida o‘qitish tizimini shakllantirdi. O‘quvchilarimiz bu yil nufuzli fan olimpiadalarida 228 ta medalni qo‘lga kiritgani ushbu tizim samarasini yaqqol ko‘rsatadi.

Raqamli ko‘nikmalarni rivojlantirish masalasi ham davlatimiz rahbarining doimiy e’tiborida. “Bir million dasturchi” loyihasi yoshlarning keng qatlamiga dasturlash asoslarini o‘rganish imkonini berdi. Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 31-dekabrdagi qarori bilan uning mantiqiy davomi sifatida “Besh million sun’iy intellekt yetakchilari” loyihasi boshlandi. Loyiha yoshlarni axborot texnologiyalari sohasiga jalb etish, ularning raqamli bilim va ko‘nikmalarini oshirish hamda yuqori daromadli kasblarga yo‘naltirishga qaratilgan.

Joriy yil 30-sentabrdagi uchrashuvda ilgari surilgan tashabbuslar ham shu yo‘nalishni davom ettiradi. Kelgusi yildan boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun fan olimpiadalari joriy etiladi. Nodavlat maktablarni rivojlantirish uchun 52 ta tumanda imtiyozli kredit va subsidiyalar ajratiladi, bo‘sh turgan davlat binolari 10 yil muddatga bepul ijaraga beriladi. Inklyuziv maktablar soni esa ikki yilda qariyb besh barobar oshib, 3 591 taga yetdi. Bu har bir bola uchun teng imkoniyat yaratish siyosatining amaliy ifodasidir.

Uchinchi halqa: kasb – diplomdan malakaga

Uzoq yillar jamiyatimizda “farzandim albatta oliy ma’lumotli bo‘lishi kerak” degan qarash ustun bo‘lib keldi. Natijada ayrim sohalarda diplomli, ammo amaliy malakasi yo‘q mutaxassislar ko‘paydi, mohir usta, payvandchi, elektrik, hamshira yetishmaydigan holatlar yuzaga keldi. Milliy dastur bu nomutanosiblikni bartaraf etishni maqsad qilgan. Bir million nafar yosh yuqori daromadli kasblarga o‘qitiladi, har bir yigit-qiz kamida bitta kasb egallaydi, barcha texnikumlarda xalqaro ta’lim standartlari joriy qilinadi.

Bu borada dastlabki natijalar bor. So‘nggi ikki yilda 104 ta texnikumda xalqaro dasturlar joriy etildi, 25 ming korxona texnikumlar bilan hamkorlik qilmoqda, 100 mingdan ortiq talaba o‘qish davomida daromad topmoqda. Dual ta’limda o‘qiyotgan talabalarga 1,3 million so‘mgacha stipendiya to‘lanmoqda. 2026-yil 16-fevraldagi PF-22-son farmonga muvofiq, 2026/2027 o‘quv yilidan yettita hududda maktab o‘quvchilarini zamonaviy kasblarga yo‘naltiradigan “Kasblar shaharchalari” tashkil etiladi, mehnat bozorida tan olinadigan sertifikat beradigan 24 ta malakani baholash markazi ochiladi. Kelgusi yildan xalqaro sertifikatga ega ishlab chiqarish ta’limi ustalariga 50 foiz ustama belgilanadi, har yili 500 nafar usta xorijda malaka oshiradi, nodavlat texnikumlarga esa soliq va yer bo‘yicha imtiyozlar beriladi.

Xorijiy tajriba shuni ko‘rsatadiki, kasbiy ta’limning obro‘si jamiyatdagi qarashga bog‘liq. Shveysariyada yoshlarning qariyb uchdan ikki qismi maktabdan so‘ng kasbiy ta’lim yo‘lini tanlaydi va bu tanlov jamiyatda to‘la qadrli yo‘l sifatida qabul qilinadi. Germaniyaning dual tizimida esa yoshlar haftaning bir qismini korxonada, qolganini o‘quv muassasasida o‘tkazib, ishga tayyor mutaxassis bo‘lib chiqadi. Bu ikki mamlakatda yoshlar ishsizligi Yevropadagi eng past ko‘rsatkichlar qatorida bo‘lib kelayotgani ham shu tizimning samarasidir.

To‘rtinchi halqa: universitet – diplom fabrikasidan ilm markaziga

Oliy ta’limdagi o‘zgarishlar ko‘lami haqiqatan tarixiy. 2023-yilda oliy ta’lim qamrovi 42 foizga, oliy ta’lim muassasalari soni 77 tadan 212 taga yetdi. Bugun mamlakatimizda 1,6 milliondan ortiq talaba tahsil olmoqda, ularning yarmidan ko‘pi qizlar. Prezidentimiz ta’kidlaganidek, “bilimli qiz – bu bilimli oila, bilimli avlod”.

Endi esa vazifa qamrovdan sifatga o‘tmoqda. Milliy dasturga ko‘ra, kamida 10 ta oliy ta’lim muassasamiz dunyoning eng nufuzli 1000 ta universiteti qatoriga kirishi kerak. Hozir 7 ta universitetimiz 17 ta fan yo‘nalishi bo‘yicha xalqaro reytinglarda qayd etilgan. Bu maqsadga erishish uchun universitetlarni boshqarish tizimi ham o‘zgarmoqda. Kuzatuv kengashlari a’zolarining uchdan ikki qismi xususiy sektor va xorijiy oliygohlar vakillaridan shakllantiriladi, har bir universitet yiliga kamida 50 ta darslik yaratishi shart, jahonning eng yaxshi 300 ta universiteti filiallarini jalb etish choralari ko‘riladi.

Ayniqsa, oliy ta’limda dual tizimning joriy etilishi muhim qadam. Kelgusi yildan 75 ta universitetda, 2028-yildan esa barcha oliygohlarda talabalar o‘qish bilan birga korxonalarda ishlaydi. Korxona ishga olgan talabaning ish haqining yarmini davlat qoplaydi. Bu nazariya va amaliyot o‘rtasidagi uzilishni bartaraf etishga qaratilgan eng amaliy mexanizmlardan biridir.

Uzluksiz zanjir: butun umr davomida o‘rganish

Bilim zanjirining bu bo‘g‘ini ko‘pincha e’tibordan chetda qoladi. Holbuki, texnologiyalar shu qadar tez o‘zgarmoqdaki, 20 yoshda olingan bilim 40 yoshda yetarli bo‘lmasligi tabiiy hol. Sun’iy intellekt kirib kelayotgan bugungi dunyoda “bir marta o‘qib, umrbod ishlash” modeli o‘z umrini yashab bo‘ldi.

Singapur bu haqiqatni erta anglagan davlatlardan biri. 2015-yilda u yerda “SkillsFuture” milliy harakati boshlanib, har bir katta yoshdagi fuqaroga yangi malaka o‘rganish uchun maxsus o‘quv krediti ajratila boshlandi. Natijada 45 yoshli hisobchi ham, 50 yoshli haydovchi ham zamonga mos kasbni qayta o‘rganish imkoniga ega bo‘ldi.

Bizda ham bu yo‘nalishda ilk qadamlar tashlanmoqda. Malakani baholash markazlari, o‘qituvchilar uchun tanlov asosidagi malaka oshirish vaucherlari shular jumlasidan. Yangi Ta’lim va ilm-fan vazirligiga kadrlarni qayta tayyorlash, qo‘shimcha va norasmiy ta’limni tartibga solish vazifasi yuklatilgani, uzluksiz ta’lim strategiyasini ishlab chiqish bo‘yicha ishchi guruh tuzilgani ham shu yo‘nalishdagi muhim qadamdir. Ammo katta yoshdagi aholini, ayniqsa, xorijda mehnat qilib qaytgan yurtdoshlarimizni qayta o‘qitishning yaxlit tizimini yaratish kelgusi yillarning muhim vazifasi bo‘lib qoladi.

Ochiq savollar yoki islohotning keyingi chegaralari

Har qanday islohotning kuchi uning yutuqlari bilan bir qatorda muammolarni ham ochiq tan ola bilishida. Birinchi milliy dasturni amalga oshirishda jamoatchilik va mutaxassislar e’tiborini talab qiladigan bir qator savollar bor.

Birinchisi, shahar va qishloq o‘rtasidagi farq. Poytaxt yoki viloyat markazidagi maktab va chekka qishloqdagi maktab o‘quvchisining imkoniyatlari bir xil bo‘lmasa, milliy ko‘rsatkichlar ham haqiqiy manzarani aks ettirmaydi. Shu sababli milliy dasturning muvaffaqiyatini o‘rtacha raqamlar bilan baholash yetarli bo‘lmaydi, u eng ortda qolgan hudud natijasi bilan o‘lchanishi kerak.

Ikkinchisi, o‘qituvchilar ta’minoti. Maktablarda o‘qituvchilar yetishmasligi so‘nggi yillarda uch barobar qisqargan bo‘lsa-da, sinflarni guruhlarga bo‘lish va fanlarni ingliz tilida o‘qitish qo‘shimcha yuqori malakali kadrlarni talab qiladi. Bu kadrlarni tayyorlash tezligi va sifati o‘rtasida muvozanatni saqlash muhim.

Uchinchisi, ta’lim va mehnat bozori o‘rtasidagi bog‘liqlik. Yoshlar o‘qiyotgan mutaxassisliklar bilan iqtisodiyotga kerak bo‘lgan kasblar o‘rtasida nomutanosiblik saqlanib qolsa, yuqori daromadli ish o‘rinlari bo‘sh turib, malakali yoshlar esa ishsiz qolishi mumkin. Shu bois kasbga yo‘naltirishni maktabdan boshlab, keyingi ta’lim bosqichlari bilan uzviy bog‘lash bo‘yicha uch oy ichida takliflar tayyorlash vazifasi qo‘yilgani juda o‘rinli.

To‘rtinchisi, ma’lumotlarning ishonchliligi. PISA tajribasi ko‘rsatganidek, halol va shaffof baholash tizimisiz hech qanday islohot o‘z samarasini to‘liq ko‘rsata olmaydi. Sinovdagi har bir noholislik milliy ta’lim tizimiga berilayotgan xalqaro bahoning o‘zini shubha ostiga qo‘yadi.

Har bir bo‘g‘inning mas’uliyati

Milliy dasturni amalga oshirish vazirlik va hokimliklar vazifasi bilan cheklanmaydi. Uning taqdiri har birimizning kundalik tanlovimizga bog‘liq.

Prezidentimiz ota-onalarni Uchinchi Renessansning beshinchi halqasi sifatida e’tirof etgani ham shu mas’uliyatni anglatadi. Ota-onalar uchun bu farzandlarini maktabgacha ta’lim bilan o‘z vaqtida qamrab olish, ularning baholari bilan bir qatorda bilim va ko‘nikmalariga ham e’tibor qaratish, kasb tanlashda esa uning obro‘sidan ko‘ra farzandning qobiliyati va kelajakdagi mehnat bozori ehtiyojlariga mosligini ustuvor qo‘yishni anglatadi.

Ishchi va xizmatchilar uchun bu yangi texnologiyalarni o‘zlashtirish, kasbiy bilim va ko‘nikmalarini muntazam oshirib borishni talab etadi. Tadbirkorlar uchun esa talabalarning korxonalarda amaliy tajriba orttirishiga sharoit yaratish, dual ta’limni kelajak kadrlarini tayyorlashga qaratilgan sarmoya sifatida baholash muhimdir. Olimlar va o‘qituvchilar uchun esa bu o‘z bilim va salohiyatini xalqaro mezonlar asosida takomillashtirishga intilishni anglatadi.

Parlamentning ham bu jarayondagi o‘rni muhim. Milliy dasturda belgilangan maqsadlarga erishish uchun ta’lim va malaka sifatini tashqi baholash, texnikumlarda xalqaro standartlarni joriy etish, malakalarni tan olish va dual ta’lim tizimlarining huquqiy asosini mustahkamlash zarur. Oliy Majlis Qonunchilik palatasining 2026-yilgi ish rejasida ham ta’lim sifatini tashqi nazorat qilish mexanizmlarini takomillashtirishga doir takliflar tayyorlash, maktablarda sun’iy intellekt bo‘yicha bilim berilishi yuzasidan vazirlik axborotini eshitish kabi vazifalar belgilangan. PF-213-son farmonga muvofiq, yangi vazirlik ikki oy ichida qonunchilikka tegishli o‘zgartish va qo‘shimchalar bo‘yicha takliflar tayyorlaydi. Bu takliflarni sifatli ko‘rib chiqish va sohaning jamoatchilik oldidagi hisobdorligini ta’minlash Qonunchilik palatasining yaqin istiqboldagi muhim vazifalaridan biri hisoblanadi. Ta’limga yo‘naltirilayotgan mablag‘lar o‘z maqsadiga xizmat qilayotgani va natija berayotganini doimiy nazorat qilish xalq vakillarining asosiy burchidir.

Buyuk ajdodlarimiz – Xorazmiy, Beruniy, Ibn Sino, Ulug‘bek nomlari bugun ham dunyoda ehtirom bilan tilga olinadi. Ular bizga eng qimmatli boylik sifatida bilim merosini qoldirgan. Bir asr avval jadid ma’rifatparvarlari ham millatni uyg‘otishning yagona yo‘li maktab va ma’rifat ekanini ta’kidlagan edi. Uchinchi Renessans poydevorini barpo etishga qaratilgan bugungi islohotlar shu tarixiy yo‘lning yangi bosqichidir.

Maqola boshida tilga olingan qizaloq milliy yuksalish davri yakunlanadigan 2036-yilda o‘rta sinfda tahsil olayotgan bo‘ladi, 2041-yilda esa maktabni bitirib, o‘z kasbini tanlaydi. U qanday inson bo‘lib yetishadi? Uning maktabi, o‘qituvchisi, kasb tanlovi va o‘rganish istagi qanday bo‘ladi? Bu savollarga javob bugun har bir bog‘cha, maktab, texnikum va universitetda, har bir oilada shakllanmoqda.

Birinchi milliy dasturning mohiyati ham shunda. U bizni bilimga kelajakka qilingan eng ishonchli sarmoya sifatida qarashga o‘rgatadi. Zero, yer osti boyliklari bir kun tugaydi, bilim esa bo‘lishilgan sari ko‘payadi.

Oybek QO‘SHBAQOV,

Oliy Majlis Qonunchilik palatasi huzuridagi

Parlament tadqiqotlari instituti bo‘limi boshlig‘i.

O‘zA