Яқин қариндошлар ўртасидаги никоҳнинг салбий оқибатлари

Кўпинча аёлларнинг ўзаро суҳбатида ўғил уйлаш учун муносиб қиз қидирилаётгани, бегоналарнинг фарзандидан кўра, қариндош қизнинг ҳам афзал, ҳам синашта экани ҳақидаги гапларга гувоҳ бўламиз. Яқин қариндошлар ўртасидаги никоҳ. У қанчалик хавфсиз?

“Оила ва гендер” илмий-тадқиқот институти бўлим бошлиғи Шерзод Дўснаев бу ҳақда ЎзА мухбирига қуйидагиларни гапириб берди:

–  Сўнгги йилларда жаҳон миқёсида аҳоли саломатлиги, айниқса, ирсий касалликлар профилактикаси масалалари тобора долзарб  аҳамият касб этмоқда. Тиббиёт ва генетика соҳасидаги тадқиқотлар шуни кўрсатмоқдаки, яқин қариндошлар ўртасидаги никоҳлар айрим ҳудудларда ижтимоий-анъанавий омиллар таъсирида сақланиб қолаётган бўлса-да, улар соғлиқ учун муайян хавф-хатарларни юзага келтиради.  

Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти ҳамда генетика соҳасидаги илмий изланишлар бу борада муҳим далилларни тақдим этади. Мутахассисларнинг таъкидлашича, бундай никоҳлар натижасида туғма нуқсонлар, ирсий касалликлар ва ногиронлик ҳолатлари хавфи ортади.  

Тиббий адабиётларда бу ҳолат генетик материалнинг ўхшашлиги билан изоҳланади. Қуйида ушбу масаланинг асосий икки жиҳати келтирилади. Биринчидан, ирсий касалликлар ва туғма нуқсонлар хавфининг ортиши бўлса, иккинчидан яқин қариндошлар ўртасидаги никоҳда ота-онадан ўтувчи генетик материалнинг ўхшашлиги юқори бўлгани сабабли яширин касалликларнинг намоён бўлиш эҳтимоли сезиларли даражада ортади.

Илмий тадқиқотлар шуни кўрсатадики, умумий популяцияда туғма нуқсонлар хавфи одатда 2-3 фоиз атрофида бўлса, қариндошлар ўртасидаги никоҳларда бу кўрсаткич 4-6 фоизгача етади, яъни деярли икки баравар ошади.

Бундан ташқари, айрим тадқиқотларда туғма аномалиялар учраши қариндошлар ўртасидаги никоҳларда 2,8 фоиз, қариндош бўлмаганлар ўртасидаги никоҳларда эса атиги 0,9 фоиз экани аниқланган. Генетик нуқтаи назардан эса биринчи даражали қариндошларда генларнинг ўхшашлиги тахминан 12,5 фоизни  ташкил этади. Бу эса касалликни келтириб чиқарувчи генларнинг бирлашиш эҳтимолини сезиларли оширади.

Натижада, бундай никоҳларда туғилган болаларда қон касалликлари, метаболик бузилишлар, асаб тизими нуқсонлари каби ирсий касалликлар кўпроқ учраши илмий жиҳатдан тасдиқланган.

Яқин қариндошлар ўртасидаги никоҳ фарзандлардаги ногиронлик ва ривожланишдаги кечикишларга ҳам сабаб бўлиши эҳтимоли йўқ эмас. Генетик мос келиш даражасининг юқорилиги нафақат аниқ ирсий касалликлар, балки болаларнинг умумий ривожланиш жараёнига ҳам салбий таъсир кўрсатади.

Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, қариндошлар ўртасидаги никоҳларда туғилган болаларда жисмоний ва ақлий ривожланиш кечикиши ҳолатлари 1,5-2 баравар кўпроқ учрайди. Айрим эпидемиологик кузатувларга кўра, бундай никоҳларда болалар ўлими ва ногиронлик билан боғлиқ ҳолатлар 3-4 фоизга юқори бўлиши мумкин, умумий популяцияда эса бу кўрсаткич одатда 1-2 фоиз атрофида баҳоланади.

Шунингдек, эшитиш ва кўриш нуқсонлари билан туғилиш эҳтимоли қариндош никоҳларда 2 бараваргача ортиши қайд этилган. Иммун тизими заифлиги ва тез-тез касалланиш ҳолатлари ҳам кўпроқ учраши илмий кузатувларда тасдиқланган. Айниқса, бир неча авлод давомида такрорланган қариндош никоҳлари мавжуд оилаларда генетик “юк” тўпланиб бориши натижасида ушбу хавфлар янада кучаяди ва оғирроқ клиник ҳолатлар билан намоён бўлиш эҳтимоли ортади.

Шу билан бирга, мутахассислар ушбу масалага фақат тиббий эмас, балки ижтимоий ва маърифий ёндашув зарурлигини таъкидлайди. Никоҳдан олдинги тиббий-генетик маслаҳат, аҳолининг хабардорлигини ошириш ва профилактик чораларни кучайтириш орқали салбий оқибатларнинг олдини олиш мумкин.

Хулоса қилиб айтганда, анъанавий қадриятлар ва соғлиқни сақлаш манфаатлари ўртасида мувозанатни таъминлаш муҳимдир. Илмий асосланган ёндашув, онгли танлов ва профилактик тиббиёт чораларини кучайтириш орқалигина  соғлом авлодни шакллантириш мумкин.

ЎзА мухбири Н.Усмонова ёзиб олди.