Товуслар шаҳрининг тарихи
Қадимги Турон замини кўплаб сирларни ўз бағрида яшириб келади. Бухоро воҳасидаги Арқуд рустоғининг тарихи бунга ёрқин мисолдир. Бу манзилгоҳ ўзининг беқиёс бойлиги билан минтақада довруғ қозонган.
Маҳаллий аҳоли зебу зийнатни, гўзалликни ниҳоятда қадрлаган. Бойлик белгиси сифатида ҳар бир хонадонда камида биттадан товус боқилган. Бу нодир қушлар шаҳар кўчаларига ўзгача тароват бахш этган. VIII аср бошларида Араб халифалиги қўшинлари бу ерга кириб келганида мазкур манзара уларни қаттиқ ҳайратга солган. Наршахийнинг маълумот беришича, улар илгари бундай гўзал қушни кўрмаган эдилар. Арқуд номини унутиб, бу жойни “Зот ут-тавоис” деб атай бошладилар. Бу атама араб тилида “Товуслар эгаси” деган маънони англатар эди. Вақт ўтиши билан ном қисқариб, фақат Тавоис шаклида сақланиб қолди.
Тавоиснинг афсонавий шон-шуҳрати фақат товуслар билан боғлиқ эмасди. У қадимий Самарқанд ва Бухоро орасидаги карвон йўлида қад ростлаган. Шаҳар Бухородан етти фарсанг масофада жойлашган эди. Қулай жуғрофий жойлашув манзилгоҳни минтақанинг муҳим савдо ўчоғига айлантирди. Наршахийнинг ёзишича, бу ерда куз фаслида ўн кунлик бозор ҳам ташкил этилган. Бу тарихда кам учрайдиган, одатий бўлмаган ғаройиб савдо растаси эди. Бозорда фақат нуқсонли моллар сотилган. Савдогарлар ўртасида қатъий ва шафқатсиз қоида амал қилган. Сотилган мол ҳеч қачон қайтариб олинмаган. На олувчининг, на сотувчининг қўшимча шарти қабул қилинмаган.
Хатарли савдо қоидасига қарамай, бозорнинг довруғи минтақага тез ёйилган. Ушбу ўн кунлик ноодатий савдога Фарғона, Чоч ва бошқа вилоятлардан ўн мингдан ортиқ одам йиғилган. Иқтисодий таваккалчилик юқори бўлишига қарамай, тожирлар катта манфаат топиб қайтган. Маҳаллий деҳқонларнинг ерга ишлов бериш борасидаги маҳорати ҳам юқори бўлган. Уларнинг унумдор далаларидан доимо мўл ҳосил олинган. Бироқ уларни минтақадаги бадавлат кишиларга айлантирган асосий омил айнан тижорат эди. Тавоиснинг иқтисодий қудрати уни сиёсий жиҳатдан ҳам муҳим манзилга айлантирди.
Шаҳарнинг ҳарбий ва мудофаа аҳамияти юқори баҳоланган. Тарихчи Табарийнинг маълумотларига кўра, араб саркардаси Қутайба ибн Муслим шу ерда ўзининг қароргоҳини қурган. Бу ҳолат Тавоиснинг мустаҳкам қалъа ва енгилмас ҳисорга эга эканлиги билан изоҳланади. Илк ўрта асрларда бу ерда кенг шаҳристон ва ҳайбатли жоме масжиди қад ростлаган. Шаҳар ўртасидан оқувчи Абу Муслим ариғи аҳолини узлуксиз обиҳаёт билан таъминлаган. Етти юз ўттизинчи йилнинг ўн еттинчи ноябрида Тавоис остонасида шиддатли қонли тўқнашув содир бўлди. Бу жангда туркийлар ва суғдийларнинг бирлашган қўшини арабларга қарши курашди.
Тавоис фақат ҳарбий тўқнашувлар ва савдо расталари билан чекланиб қолмаган. Бу қадимий замин асрлар давомида кўплаб буюк уламоларни тарбиялаган. Улар орасида тўққиз юз эллик олтинчи йилда вафот этган машҳур муҳаддис Абу Бакр Тавоисийнинг номи ажралиб туради. Ушбу олимнинг асарлари ислом оламида эътироф этилган. Шаҳарнинг маърифий муҳити унинг иқтисодий фаровонлиги билан ҳамоҳанг ривожланган. Сўнгги ўрта асрларга келиб, воҳадаги сиёсий ўзгаришлар туфайли шаҳар қиёфаси ҳам ўзгара бошлади. Асосий ҳудуд Тавоиси Боло (Юқори Тавоис) ва Тавоиси Поён (Қуйи Тавоис) номли иккита йирик қишлоққа бўлиниб кетди.
Ўн тўққизинчи ва йигирманчи асрларга келиб бу қадимий гўша Бўйон деб атала бошлади. Бугунги кунда у Навоий вилоятининг Қизилтепа тумани таркибига кирувчи оддий қишлоқдир. Тавоис яқинидаги Шаҳри вайрон тепалиги ўтмишнинг улкан ва виқорли сукунатини ўзида мужассам этган. Ушбу улкан харобалар остида мозийнинг минглаб очилмаган сирлари ётибди. Қачонлардир ўн минглаб савдогарлар билан гавжум бўлган карвон йўллари бугун сукунатга чўмган. Бироқ бу муқаддас заминнинг тарихий руҳи ҳеч қачон ўчмайди. Ота-боболаримиз яратган буюк маданият излари ҳанузгача илм аҳлини ўзига жалб қилиб келади. Бу тупроқнинг ҳар бир қаричи буюк тарихдан сўзлайди.
Алишер Эгамбердиев , ЎзА
