Ўзбекистон иқтисодиёти: 2030 йил марралари ва тараққиёт омиллари
Президент Шавкат Мирзиёевнинг Ўзбекистон Республикаси давлат мустақиллигининг 35 йиллигига бағишланган тантанали маросимдаги нутқи асосида иқтисодий ислоҳотлар, таркибий янгиланишлар ва узоқ муддатли тараққиёт истиқболларига таҳлилий назар
Иқтисодий мустақиллик — эркин тараққиётнинг моддий пойдевори
Мустақилликнинг тарихий аҳамияти, энг аввало, халқнинг ўз тақдирини ўзи белгилаши, миллий манфаатларга таянган ҳолда тараққиёт йўлини танлаши ва келажагини ўз имкониятлари асосида барпо этишида намоён бўлади. Бироқ сиёсий мустақилликнинг мустаҳкамлиги кўп жиҳатдан иқтисодий салоҳият, ишлаб чиқариш қудрати, молиявий барқарорлик ва аҳолининг фаровонлиги билан чамбарчас боғлиқ. Шу маънода, Ўзбекистоннинг 35 йиллик мустақил тараққиёт йўли нафақат давлат ва жамият ҳаётидаги сиёсий ўзгаришлар, балки миллий иқтисодиётнинг шаклланиши, бозор муносабатларининг ривожланиши ва иқтисодий имкониятларнинг кенгайиши тарихи ҳамдир.
2026 йил 28 август куни Ўзбекистон Республикаси давлат мустақиллигининг 35 йиллигига бағишланган тантанали маросимда Президент Шавкат Мирзиёев томонидан сўзланган нутқ ана шу тараққиёт йўлини сарҳисоб қилиш, эришилган натижаларни баҳолаш ва келгуси йилларнинг стратегик вазифаларини белгилаш нуқтаи назаридан муҳим аҳамиятга эга бўлди. Унда иқтисодий ўсиш, инвестициялар, юқори технологиялар, меҳнат унумдорлиги, тадбиркорлик, инсон капитали, сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш ва маҳаллалар фаровонлиги ўзаро боғлиқ тараққиёт омиллари сифатида намоён бўлади.
Президент нутқида келтирилган рақамлар иқтисодиётнинг миқёс жиҳатидан ўзгараётганини кўрсатади. Аммо ушбу натижаларнинг мазмунини тўлиқ англаш учун фақат иқтисодий кўрсаткичларни санаш кифоя қилмайди. Уларнинг ортида қандай институционал ўзгаришлар тургани, инвестициялар қандай иқтисодий самара бериши, ишлаб чиқариш ўсиши аҳоли даромадларига қай даражада таъсир кўрсатиши ва янги тараққиёт моделининг барқарорлиги нималарга боғлиқлигини ҳам таҳлил қилиш лозим.
Чунки иқтисодий мустақилликнинг ҳақиқий мазмуни фақат кўпроқ маҳсулот ишлаб чиқариш ёки катта ҳажмдаги сармояларни жалб этиш билан белгиланмайди. Унинг асосий мезони — мамлакатнинг рақобатбардош маҳсулот яратиш, янги қиймат ишлаб чиқариш, муносиб иш ўринлари ташкил этиш ва фуқаролар учун барқарор фаровонликни таъминлаш қобилиятидир.
Иқтисодий эркинлик: ислоҳотларнинг мазмуни ва амалий аҳамияти
Мустақиллик йилларида Ўзбекистон иқтисодиёти турли ривожланиш босқичларини босиб ўтди. Дастлаб миллий давлатчиликнинг иқтисодий асосларини шакллантириш, мавжуд ишлаб чиқариш салоҳиятини сақлаш ва бозор муносабатларига босқичма-босқич ўтиш вазифалари долзарб бўлган бўлса, кейинги даврларда иқтисодиётни либераллаштириш, инвестициявий жозибадорликни ошириш, хусусий сектор имкониятларини кенгайтириш ва ташқи иқтисодий алоқаларни ривожлантиришга эътибор кучайди.
Президент нутқида валюта, солиқ, божхона ва инвестиция сиёсатида амалга оширилган ўзгаришлар алоҳида таъкидланади. Шунингдек, Ўзбекистоннинг Иқтисодий эркинлик индексидаги ўрни 80 поғонага яхшилангани қайд этилади. Бу натижалар иқтисодий фаолият учун шароитларни ўзгартиришга қаратилган ислоҳотлар кўлами ҳақида тасаввур беради. Мазкур ўзгаришларнинг иқтисодий мазмунини бир неча йўналишда кўриш мумкин.
Биринчидан, валюта бозорини эркинлаштириш иқтисодий субъектларнинг ташқи савдо операцияларини амалга ошириш, хорижий ҳамкорлар билан ҳисоб-китоб қилиш ва инвестициявий қарорлар қабул қилиш имкониятларини кенгайтиради. Тадбиркор учун валютадан фойдаланишдаги тўсиқларнинг камайиши хомашё импорти, ускуналар хариди, экспорт тушумларини бошқариш ва халқаро бозорларга чиқишда муҳим аҳамиятга эга.
Иккинчидан, солиқ тизимидаги ўзгаришлар бизнеснинг харажатлари, инвестиция режалари ва фаолиятни расмий юритиш рағбатларига таъсир кўрсатади. Бунда солиқ юкининг мақбуллиги билан бир қаторда тизимнинг тушунарлилиги, қоидаларнинг барқарорлиги ва барча тадбиркорлар учун тенг қўлланиши ҳам муҳимдир. Чунки бизнес узоқ муддатли режалаштириш учун олдиндан англаш мумкин бўлган иқтисодий муҳитга муҳтож.
Учинчидан, божхона тартиб-таомилларининг такомиллашуви ишлаб чиқариш учун зарур ускуналар ва бутловчи қисмларни олиб кириш, экспорт маҳсулотларини ташқи бозорларга етказиш ҳамда логистика харажатларини камайтиришга ёрдам беради. Замонавий иқтисодиётда маҳсулотнинг рақобатбардошлиги фақат унинг сифатига эмас, балки харидорга қанчалик тез ва мақбул нархда етказиб берилишига ҳам боғлиқ.
Тўртинчидан, инвестиция сиёсатининг очиқлиги маҳаллий ва хорижий сармоядорлар учун янги лойиҳаларни амалга ошириш имкониятларини яратади. Бироқ инвесторни жалб этиш билан иш тугамайди. Инвестиция самарадорлиги унинг ишлаб чиқариш қувватига, янги технологияларни олиб киришига, маҳаллий мутахассисларни тайёрлашига, экспортни кенгайтиришига ва иқтисодиётда қўшимча қиймат яратишига қараб баҳоланиши керак.
Демак, иқтисодий эркинлик — шунчаки чекловларни камайтириш эмас, балки иқтисодий субъектларнинг ўз имкониятларини рўёбга чиқариши учун адолатли, барқарор ва рақобатга асосланган муҳит яратишдир.
Бу жараёнда давлатнинг иқтисодиётдаги вазифаси ҳам такомиллашиб боради. Давлатнинг асосий вазифаси барча иқтисодий қарорларни бевосита ўзи қабул қилишдан кўра, самарали қоидаларни белгилаш, инфратузилмани ривожлантириш, рақобатни ҳимоя қилиш, инсон капиталига сармоя киритиш ва бозор ишлаши учун зарур шароитларни таъминлашдан иборат бўлиб боради.
2030 йил марраси: иқтисодиёт ҳажмидан унумдорлик сифатигача
Президент нутқида мамлакат ялпи ички маҳсулоти ҳажмини 2030 йилгача 300 миллиард долларга етказиш вазифаси белгиланди. Давлат раҳбари аввалги 160 миллиард долларлик мақсадга 2026 йилнинг ўзида эришиш ва ундан ошириш кутилаётганини ҳам қайд этди. Шунингдек, келгуси ўн йилда аҳоли жон бошига ялпи ички маҳсулот ҳажмини 10 минг доллардан ошириш мақсади илгари сурилди.
Бу кўрсаткичлар иқтисодиётнинг келгуси ривожланиш йўналишини белгиловчи муҳим мезонлардир. Ялпи ички маҳсулот мамлакат ҳудудида маълум давр давомида яратилган якуний товарлар ва хизматлар қийматини ифодалайди. Унинг ортиши ишлаб чиқариш ҳажмининг кенгайиши, хизматлар бозорининг ривожланиши, инвестициялар ва меҳнат унумдорлигининг кўтарилиши билан боғлиқ бўлиши мумкин.
Аҳоли жон бошига ялпи ички маҳсулот мамлакат иқтисодий салоҳиятини аҳоли сонига нисбатан ифодаловчи кўрсаткичдир. Шу боис 10 минг долларлик марранинг ижтимоий аҳамияти уни оддий статистик кўрсаткич сифатида эмас, балки аҳоли даромадлари, меҳнат унумдорлиги ва иқтисодий имкониятлар кенгайишининг умумий натижаси сифатида кўришда намоён бўлади.
Бунинг учун иқтисодиётда бир ходимга тўғри келадиган маҳсулот ҳажмини ошириш, юқори қўшимча қийматли тармоқлар улушини кенгайтириш, касбий малакани яхшилаш ва инновацияларни ишлаб чиқаришга жорий этиш зарур.
Юқори технологиялар ва меҳнат унумдорлиги — янги иқтисодий моделнинг асоси
Давлат раҳбари нутқида иқтисодиётни юқори технологиялар ва меҳнат унумдорлигига асосланган моделга ўтказиш учинчи миллий дастурнинг асосий вазифаси сифатида белгиланди. Ушбу йўналиш доирасида саноатда 2 миллионта юқори даромадли иш ўрни яратиш кўзда тутилган. Стартаплар, венчур молиялаштириш ва сунъий интеллектни ривожлантириш ҳам устувор вазифалар қаторига киритилди.
Мазкур ёндашув иқтисодий тараққиётнинг сифат жиҳатидан янги босқичини англатади. Бугунги глобал иқтисодиётда ишлаб чиқаришнинг кўплаб тармоқлари рақамлаштириш, автоматлаштириш ва сунъий интеллект таъсирида ўзгариб бормоқда. Корхоналар ишлаб чиқариш жараёнларини кузатиш, хатоларни олдиндан аниқлаш, ресурслар сарфини камайтириш ва маҳсулот сифатини назорат қилишда рақамли тизимлардан фойдаланмоқда.
Бундай технологияларни жорий этиш корхоналарга ишлаб чиқариш харажатларини қисқартириш, ускуналардан фойдаланиш самарадорлигини ошириш ва маҳсулотни тезроқ бозорга чиқариш имконини беради. Шу билан бирга, технологик ўзгаришлар ходимлардан янги билим ва кўникмаларни талаб қилади.
Демак, юқори технологияларни ривожлантириш масаласи фақат замонавий ускуналар харид қилиш билан чекланмайди. У муҳандислик таълими, амалий тадқиқотлар, ишлаб чиқариш ва олий таълим муассасалари ҳамкорлиги, интеллектуал мулкни ҳимоя қилиш ҳамда илмий ишланмаларни тижоратлаштириш каби йўналишларни ҳам қамраб олади.
Бу ерда университетларнинг ўрни алоҳида аҳамият касб этади. Олий таълим муассасаси нафақат мутахассис тайёрлайдиган, балки иқтисодиёт учун янги билим, технология ва тадбиркорлик ғояларини ишлаб чиқарадиган марказга айланиши керак. Талаба ва ёш олимларнинг илмий ишланмалари реал ишлаб чиқариш муаммоларига ечим бера олса, таълим билан иқтисодиёт ўртасидаги алоқа янада мустаҳкамланади.
Сунъий интеллектнинг иқтисодий самараси ҳам айнан шу нуқтада намоён бўлади. У маълумотларни таҳлил қилиш, талабни прогнозлаш, логистика йўналишларини оптималлаштириш, ишлаб чиқаришдаги носозликларни аниқлаш ва мижозларга хизмат кўрсатишни такомиллаштиришда қўлланиши мумкин.
Шунингдек, технологик янгиланиш айрим касбларга бўлган талабни ўзгартириши мумкин. Шу сабабли қайта тайёрлаш, умрбод таълим ва янги касбларни эгаллаш тизимларини ривожлантириш иқтисодий сиёсатнинг ажралмас қисмига айланиши лозим.
Саноатда янги иш ўринлари: сон ва сифат уйғунлиги
Саноатда 2 миллионта юқори даромадли иш ўрни яратиш мақсади иқтисодий ўсишнинг аҳоли турмуш даражаси билан бевосита боғлиқлигини кўрсатади.
Саноатда юқори даромадли бандликни кенгайтириш учун ишлаб чиқариш тармоқларини диверсификация қилиш, маҳаллий хомашёни чуқур қайта ишлаш, тайёр маҳсулотлар ишлаб чиқариш ва экспортбоп маҳсулотлар турини кўпайтириш муҳим.
Масалан, хомашёни қайта ишлаш жараёнида қўшимча технологик операциялар, дизайн, қадоқлаш, логистика ва маркетинг хизматлари орқали қўшимча қиймат яратилади. Бу эса корхонанинг даромад олиш имкониятларини кенгайтириши мумкин.
Яна бир муҳим масала — кичик корхоналарни йирик ишлаб чиқариш занжирларига жалб этишдир. Йирик саноат корхоналари учун бутловчи қисмлар, қадоқлаш материаллари, эҳтиёт қисмлар ва сервис хизматларини маҳаллий ишлаб чиқарувчилардан харид қилиш имкониятлари кенгайса, кичик бизнес ҳам саноат тараққиётининг фаол иштирокчисига айланади.
Бу жараёнда техник стандартлар, сифат назорати, молиялаштириш ва малакали кадрлар билан таъминлаш ҳал қилувчи аҳамиятга эга.
Кичик бизнесдан йирик компанияларгача: тадбиркорликнинг ўсиш занжири
Президент нутқида кичик бизнеснинг ўрта бизнесга, ўрта корхоналарнинг эса йирик компания ва корпорацияларга айланиши учун яхлит экотизим яратиш вазифаси илгари сурилди.
Бу мақсаднинг иқтисодий мазмуни шундан иборатки, мавжуд корхоналарнинг кенгайиши, янги бозорларга чиқиши, ишлаб чиқариш самарадорлигини ошириши ва йирик иқтисодий лойиҳаларда иштирок этиши учун ҳам шароит зарур.
Кичик бизнес иқтисодиётда мослашувчанлиги, маҳаллий талабга тез жавоб бериши ва янги хизматларни таклиф этиши билан ажралиб туради. Аммо корхона ўсиб, янги бозорларга чиқиши учун молиявий ресурслар, замонавий технологиялар, малакали бошқарув ва барқарор буюртмалар керак бўлади.
Тадбиркорликнинг ўсиши рақобат муҳитининг яхшиланиши билан ҳам боғлиқ. Янги корхоналар бозорга эркин кира олса, мавжуд корхоналар эса самарадорлик ва сифат орқали устунликка эришишга интилса, истеъмолчилар ҳам бундан манфаат кўради.
Бунда йирик компанияларнинг шаклланиши билан бир қаторда монополиялашув хавфини чеклаш, кичик корхоналар учун тенг имкониятларни таъминлаш ва бозор қоидаларини барча иштирокчиларга бир хил қўллаш муҳим.
Ёш тадбиркорлар ҳам ушбу жараённинг муҳим қатламидир. Президент нутқида мамлакат бизнес вакилларининг 35 фоизини ёш тадбиркорлар ташкил этаётгани қайд этилди. Бу кўрсаткич ёшларнинг иқтисодий фаоллигини қўллаб-қувватлаш, уларнинг ташаббусларини молиялаштириш ва инновацион ғояларини амалий лойиҳаларга айлантириш масаласига эътибор қаратиш зарурлигини кўрсатади.
Стартаплар ва венчур капитал: ғоядан иқтисодий қийматгача
Инновацион иқтисодиётнинг ривожланиши янги ғояларнинг пайдо бўлиши билангина чекланмайди. Муҳими, ушбу ғояларни амалий маҳсулот ёки хизматга айлантириш, бозор талабини аниқлаш ва уларни молиявий жиҳатдан барқарор бизнесга олиб чиқишдир.
Стартаплар айнан шу вазифани бажариши мумкин. Улар анъанавий корхоналардан фарқли равишда, янги маҳсулот, технология ёки бизнес моделини синовдан ўтказиш орқали тез ўсиш имкониятини излайди.
Венчур капитал ушбу жараёнда алоҳида ўрин тутади. У юқори ўсиш салоҳиятига эга, аммо таваккалчилиги ҳам юқори бўлган лойиҳаларга инвестиция киритиш механизмидир. Анъанавий кредитдан фарқли равишда, венчур инвестор кўпинча компаниянинг улушига эга бўлади ва унинг келажакдаги қиймат ортишидан манфаатдор бўлади.
Бундай молиялаштириш механизмларининг ривожланиши янги технологиялар, дастурий маҳсулотлар, тиббиёт, таълим, қишлоқ хўжалиги ва ишлаб чиқариш учун инновацион ечимлар яратилишига ёрдам бериши мумкин.
Университетлар қошидаги стартап марказлари, бизнес-инкубаторлар, технопарклар ва корхоналар билан ҳамкорликдаги лабораториялар ҳам бу тизимнинг муҳим бўғинларидир. Улар илмий ғояларни амалий синовдан ўтказиш, бозор талабини ўрганиш ва ёш тадбиркорларга дастлабки тажриба орттириш имконини беради.
Шундай экан, стартап ва венчур капитални ривожлантиришни алоҳида молиявий йўналиш сифатида эмас, балки илм-фан, таълим, тадбиркорлик ва ишлаб чиқаришни бирлаштирувчи иқтисодий механизм сифатида кўриш лозим.
Инсон капитали: иқтисодий тараққиётнинг энг муҳим ресурси
Президент нутқида келгуси тараққиётнинг асосий капитали сифатида билим ва малака белгиланди. Техникумларда халқаро таълим стандартларини жорий этиш, юқори даромадли касбларга тайёрлаш қамровини 1 миллионга етказиш ва камида 10 та университетни дунёнинг ТОП-1000 олий таълим муассасалари қаторига киритиш вазифалари илгари сурилди.
Бу мақсадлар иқтисодий сиёсат билан таълим тизими ўртасидаги алоқани кучайтириш заруратини кўрсатади. Чунки меҳнат бозори талаб қилаётган кўникмалар тез ўзгараётган шароитда таълим дастурлари ҳам иқтисодиёт эҳтиёжларига мослашиб бориши керак.
Иш берувчилар учун фақат дипломга эга ходим эмас, балки муаммони ҳал қила оладиган, технологиялар билан ишлайдиган, жамоада фаолият юритадиган ва янги билимларни мустақил ўзлаштирадиган мутахассис муҳим.
Шу сабабли касбий таълимда амалий машғулотлар, дуал таълим, корхоналар билан ҳамкорлик, стажировкалар ва реал ишлаб чиқариш вазифаларига асосланган ўқитиш усулларининг аҳамияти ортади.
Олий таълим муассасалари эса иқтисодиёт учун зарур бўлган муҳандислар, дастурчилар, иқтисодчилар, технологлар, педагоглар ва бошқа мутахассисларни тайёрлаш билан бирга, илмий изланишларни амалиётга татбиқ этишга ҳам эътибор қаратиши лозим.
Университетларда илмий тадқиқот натижаларини тижоратлаштириш, корхоналар билан қўшма лабораториялар ташкил этиш, талабалар стартапларини қўллаб-қувватлаш ва битирувчиларнинг бандлигини кузатиш тизимлари ривожланса, таълимнинг иқтисодий самараси янада аниқ намоён бўлади.
Бунда университетларнинг халқаро рейтинглардаги ўрни муҳим мезонлардан бири бўлиши мумкин. Лекин таълим сифатини фақат рейтинг билан ўлчаш етарли эмас. Битирувчиларнинг билим даражаси, меҳнат бозоридаги талаб, илмий ишланмалар сифати, иш берувчиларнинг баҳоси ва битирувчилар бандлиги ҳам муҳим кўрсаткичлардир.
Инсон капиталига инвестиция узоқ муддатли самара беради. Бугун ўқитилган мутахассис эртага янги технологияни ўзлаштиради, ишлаб чиқариш самарадорлигини оширади, инновацион маҳсулот яратади ёки ўз бизнесини йўлга қўяди. Демак, таълимга йўналтирилган маблағлар фақат ижтимоий харажат эмас, балки иқтисодий тараққиётнинг келажакдаги манбаи ҳамдир.
Хотин-қизларнинг иқтисодий фаоллиги — тараққиётнинг катта имконияти
Президент нутқида олий таълимда таҳсил олаётган талабалар сони 1 миллион 600 минг нафарга етгани ва уларнинг ярмидан кўпини хотин-қизлар ташкил этаётгани қайд этилди. Бу ҳолат аёлларнинг билим олиш ва касбий салоҳиятини рўёбга чиқариш имкониятлари кенгайиб бораётганини кўрсатади.
Хотин-қизларнинг таълим олиши иқтисодиётга бир нечта йўналишда таъсир кўрсатади. Биринчидан, малакали мутахассислар сони ортади. Иккинчидан, оилаларнинг даромад манбалари кенгайиши мумкин. Учинчидан, аёллар тадбиркорлиги ривожланиши натижасида янги хизматлар, маҳсулотлар ва иш ўринлари пайдо бўлади.
Аёллар тадбиркорлигини ривожлантиришда молиявий саводхонлик, бизнесни бошқариш, рақамли кўникмалар ва бозорга чиқиш бўйича билимлар алоҳида ўрин тутади. Шунингдек, оилавий мажбуриятлар ва касбий фаолиятни уйғунлаштиришга ёрдам берадиган шароитлар иқтисодий фаолликни оширишга хизмат қилиши мумкин.
Маҳалла — иқтисодий ривожланишнинг қуйи бўғини
Президент нутқида олтинчи миллий дастур маҳаллани жамият тараққиётининг асосий буюртмачисига айлантиришга қаратилиши белгиланди. Туман бюджетлари, инвестиция дастурлари ва инфратузилма лойиҳаларини маҳалла эҳтиёжлари асосида шакллантириш вазифаси илгари сурилди.
Бу ёндашув иқтисодий режалаштиришда ҳудудий эҳтиёжларни ҳисобга олишнинг аҳамиятини оширади. Чунки ҳар бир маҳалланинг иқтисодий имкониятлари, меҳнат ресурслари, инфратузилмаси ва аҳолининг касбий таркиби бир-биридан фарқ қилади.
Бир ҳудудда қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини қайта ишлаш имконияти юқори бўлса, бошқа ҳудудда туризм, ҳунармандчилик, хизмат кўрсатиш ёки кичик саноатни ривожлантириш учун шароит мавжуд бўлиши мумкин. Маҳаллий иқтисодий салоҳиятни аниқ баҳолаш давлат ресурсларини самарали йўналтиришга ёрдам беради.
Маҳалланинг иқтисодий ривожланишидаги асосий масалалардан бири — инфратузилма билан тадбиркорлик имкониятлари ўртасидаги боғлиқликдир. Йўл, электр энергияси, ичимлик суви, интернет ва транспорт хизматлари яхшиланиши бизнес харажатларини камайтиради ва янги фаолият турларини ташкил этишга шароит яратади.
Маҳаллабай ривожланиш ёндашувининг яна бир афзаллиги — маҳаллий муаммоларни эрта аниқлаш имкониятидир. Масалан, бир ҳудудда ёшлар бандлиги, бошқа жойда сув таъминоти, яна бир ҳудудда маҳсулотни бозорга олиб чиқиш масаласи долзарб бўлиши мумкин. Бундай фарқларни ҳисобга олмасдан туриб, барча ҳудудлар учун бир хил ечимни қўллаш кутилган натижани бермаслиги мумкин.
Шу билан бирга, маҳаллий ташаббусларни молиялаштириш очиқ мезонлар, аниқ натижадорлик кўрсаткичлари ва жамоатчилик назорати билан мустаҳкамланиши зарур. Бу маблағлардан фойдаланиш самарадорлигини оширишга хизмат қилади.
Қишлоқ хўжалиги ва сув: иқтисодий барқарорликнинг стратегик масаласи
Ўзбекистон иқтисодиётида сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш, қишлоқ хўжалиги самарадорлигини ошириш ва экологик барқарорликни таъминлаш ўзаро чамбарчас боғлиқ. Президент нутқида келгуси беш йилда экин майдонларида сув тежайдиган технологиялар қамровини 100 фоизга етказиш вазифаси белгиланди. Шунингдек, туман ва шаҳар марказларида яшиллик кўламини 30 фоизга етказиш мақсади илгари сурилди.
Сув масаласи қишлоқ хўжалиги учун табиий ресурсдан фойдаланиш доирасидан кенгроқ аҳамиятга эга. У озиқ-овқат хавфсизлиги, ишлаб чиқариш таннархи, фермерлар даромади, ҳудудларнинг экологик ҳолати ва келажак авлодларнинг манфаатлари билан бевосита боғлиқ.
Сув тежайдиган технологиялар суғориш самарадорлигини ошириш, сув йўқотишларини камайтириш ва айрим шароитларда ҳосилдорликни яхшилаш имконини беради.
Масалан, томчилатиб суғориш ёки бошқа замонавий усулларни жорий этишдан олдин экин тури, тупроқ хусусиятлари, сув сифати ва хўжаликнинг иқтисодий имкониятларини ҳисобга олиш керак. Акс ҳолда, дастлабки харажатлар юқори бўлиб, кутилган натижага эришиш қийинлашиши мумкин.
Шу сабабли сув тежовчи технологияларни кенг жорий этишда молиялаштириш, техник маслаҳат, сервис хизматлари ва амалий таълим муҳим ўрин тутади.
Қишлоқ хўжалигида самарадорликни оширишнинг яна бир йўли — маҳсулотни чуқур қайта ишлашдир. Хомашёни тайёр озиқ-овқат маҳсулотлари, қадоқланган маҳсулотлар ёки саноат учун зарур хомашё шаклида бозорга чиқариш қўшимча қиймат яратиши мумкин.
Бунинг учун сақлаш омборлари, совитиш занжирлари, қайта ишлаш корхоналари, лабораториялар, логистика марказлари ва экспорт стандартларига мос сифат назорати тизимларини ривожлантириш талаб этилади.
Яширин иқтисодиёт ва қонун устуворлиги
Иқтисодий тараққиётнинг муҳим шартларидан бири — фаолиятнинг қонуний, шаффоф ва тенг қоидалар асосида юритилишидир. Президент нутқида яширин иқтисодиётга қарши кураш, фуқаролар ва тадбиркорларнинг қонуний кафолатларини кучайтириш ҳамда қонун устуворлигини таъминлаш масалаларига алоҳида эътибор қаратилди.
Яширин иқтисодиётнинг кенг тарқалиши давлат бюджети даромадларига, меҳнат муносабатларининг қонунийлигига ва бозордаги рақобатга таъсир кўрсатиши мумкин. Норасмий фаолият юритувчи субъектлар айрим мажбуриятлардан четда қолса, қонуний фаолият олиб бораётган корхоналар нисбатан юқори харажатга дуч келиши эҳтимоли пайдо бўлади.
Бироқ яширин иқтисодиётни қисқартириш фақат назорат ва жазолаш чораларига таянмаслиги керак. Тадбиркорликни расмий юритиш қулайлиги, ҳисобот топшириш тартибларининг соддалиги, рақамли хизматларнинг мавжудлиги ва ҳуқуқий кафолатларнинг ишончлилиги ҳам муҳим аҳамиятга эга.
Корхоналар қонуний фаолият юритиш орқали молиялаштириш имкониятларини кенгайтириши, шартномавий муносабатларни мустаҳкамлаши ва йирик буюртмаларда иштирок этиши мумкин. Шу билан бирга, ходимларнинг меҳнат ҳуқуқлари, ижтимоий ҳимояси ва иш ҳақи билан боғлиқ кафолатлари ҳам яхшиланади.
Қонун устуворлиги инвестициялар учун ҳам муҳим омилдир. Инвестор узоқ муддатли лойиҳа амалга ошираётганда мулк ҳуқуқи, шартномаларнинг бажарилиши, низоларни ҳал этиш тартиби ва суд мустақиллигига эътибор беради. Бу институтларнинг ишончлилиги иқтисодий таваккалчиликларни баҳолашда муҳим ўрин тутади.
Шундай экан, ҳуқуқий ислоҳотлар иқтисодий сиёсатнинг ташқи қўшимчаси эмас, балки унинг асосий таркибий қисмидир.
Иқтисодий дипломатия ва ташқи бозорлар
Ўзбекистоннинг иқтисодий ривожланиши халқаро ҳамкорлик ва ташқи бозорлар билан ҳам узвий боғлиқ. Президент нутқида мамлакатнинг халқаро алоқалари кенгайгани, дипломатик муносабатлар ўрнатилган давлатлар сони қарийб 170 тага етгани ва иқтисодий дипломатия ташқи сиёсатнинг устувор йўналишларидан бири бўлиб қолиши таъкидланди.
Ташқи иқтисодий алоқалар экспорт бозорларини кенгайтириш, инвестицияларни жалб этиш, технологияларни ўзлаштириш ва халқаро ишлаб чиқариш занжирларига қўшилиш имкониятини яратади.
Экспортни кенгайтириш фақат маҳсулот ҳажмини кўпайтириш эмас, балки унинг таркибини такомиллаштиришни ҳам талаб қилади. Юқори қўшимча қийматли маҳсулотлар, қайта ишланган товарлар, рақамли хизматлар ва профессионал хизматлар экспорти иқтисодиётнинг ташқи бозорлардаги имкониятларини кенгайтириши мумкин.
Глобал логистика занжирларидаги узилишлар, халқаро бозорлардаги талабнинг ўзгариши ва ташқи иқтисодий беқарорлик экспорт қилувчи корхоналар учун хавф туғдиради. Шу сабабли иқтисодий дипломатия транспорт йўлакларини ривожлантириш, божхона ҳамкорлигини кучайтириш, техник стандартларни мувофиқлаштириш ва бизнес алоқаларини кенгайтириш билан уйғун олиб борилиши зарур.
Халқаро ҳамкорликнинг яна бир муҳим натижаси — илғор билим ва технологиялар алмашинувидир. Сармоя билан бирга замонавий бошқарув тажрибаси, ишлаб чиқариш стандартлари ва янги касбий кўникмалар кириб келиши маҳаллий иқтисодиётнинг ривожланишига ижобий таъсир кўрсатиши мумкин.
Келгуси марралар: мақсадлар ва уларни рўёбга чиқариш шартлари
Мустақилликнинг 35 йиллиги муносабати билан белгиланган иқтисодий вазифалар мамлакат тараққиётининг кейинги босқичида қандай натижаларга эришиш кўзда тутилаётганини кўрсатади.
Биринчи навбатда, иқтисодий ўсишнинг манбалари диверсификация қилиниши лозим. Саноат, қишлоқ хўжалиги, хизматлар, рақамли иқтисодиёт ва экспорт йўналишлари ўртасидаги мувозанат ташқи хавфларга чидамлиликни ошириши мумкин.
Иккинчидан, инвестициялар самарадорлигини баҳолаш тизими такомиллаштирилиши зарур. Лойиҳаларнинг молиявий ҳажми билан бир қаторда, яратиладиган иш ўринлари, маҳаллий қўшилган қиймат, экспорт салоҳияти, технологик янгиланиш ва экологик таъсир ҳам ҳисобга олиниши керак.
Учинчидан, меҳнат унумдорлигини оширишга қаратилган чора-тадбирлар изчил давом эттирилиши лозим. Бунда замонавий ускуналар, рақамли бошқарув, касбий таълим ва инновацион фаолият ўзаро уйғунлашиши зарур.
Тўртинчидан, кичик ва ўрта бизнеснинг ривожланиши учун молиявий ресурслардан фойдаланиш, ҳуқуқий ҳимоя, рақобат ва экспортга чиқиш имкониятлари кенгайтирилиши керак. Кичик корхоналарнинг йирик ишлаб чиқариш занжирларига қўшилиши иқтисодиётнинг ички алоқаларини мустаҳкамлайди.
Бешинчидан, сув ва энергия ресурсларидан самарали фойдаланиш иқтисодий режалаштиришнинг муҳим мезонига айланиши лозим. Ресурс тежамкор технологиялар нафақат экологик, балки иқтисодий самарадорликни ошириш воситаси ҳамдир.
Олтинчидан, иқтисодий ислоҳотларнинг натижалари очиқ ва тушунарли кўрсаткичлар орқали баҳолаб борилиши муҳим. Ялпи ички маҳсулот ўсиши, инвестициялар, экспорт ва бандлик билан бир қаторда, реал иш ҳақи, меҳнат унумдорлиги, янги корхоналарнинг яшовчанлиги, камбағаллик динамикаси ва ҳудудлар ўртасидаги тафовутлар ҳам таҳлил қилиниши керак.
Бу мезонлар стратегик мақсадлар билан кундалик иқтисодий ҳаёт ўртасидаги алоқани аниқроқ кўрсатади. Шунингдек, кутилган натижа билан амалдаги натижа ўртасидаги фарқларни ўз вақтида аниқлаш ва сиёсатни зарур ҳолларда такомиллаштириш имконини беради.
Ўзбекистон мустақиллигининг 35 йиллиги муносабати билан Президент Шавкат Мирзиёев томонидан белгиланган иқтисодий вазифалар мамлакат олдида турган стратегик мақсадларни бир тизимга бирлаштиради. Инвестицияларни кўпайтириш, ялпи ички маҳсулот ҳажмини ошириш, юқори технологияли ишлаб чиқаришни ривожлантириш, саноатда юқори даромадли иш ўринлари яратиш, кичик бизнесни йирик компанияларгача ўстириш ва инсон капиталини мустаҳкамлаш — буларнинг барчаси ягона тараққиёт моделининг ўзаро боғлиқ йўналишларидир.
Бу моделнинг марказида иқтисодиётнинг шунчаки кенгайиши эмас, балки унинг сифат жиҳатидан янгиланиши туради. Юқори қўшимча қиймат яратиш, меҳнат унумдорлигини ошириш, инновацияларни ишлаб чиқаришга татбиқ этиш ва ресурслардан оқилона фойдаланиш узоқ муддатли рақобатбардошликни белгиловчи омиллардир.
Шу билан бирга, иқтисодий тараққиётнинг натижалари аҳолининг кундалик ҳаётида намоён бўлиши керак. Муносиб иш ўрни, барқарор даромад, сифатли таълим, замонавий тиббиёт, қулай инфратузилма ва тадбиркорлик учун тенг имкониятлар иқтисодий ўсишнинг инсон манфаатларига хизмат қилаётганини кўрсатувчи мезонлардир.
Келгуси ўн йилликда белгиланган марраларга эришиш учун давлат, хусусий сектор, илм-фан ва таълим муассасалари ҳамда маҳаллий ҳамжамиятларнинг ҳамкорлиги муҳим аҳамият касб этади. Ҳар бир иқтисодий лойиҳа аниқ натижага, ҳар бир инвестиция қўшимча қийматга, ҳар бир таълим дастури эса реал билим ва касбий маҳоратга хизмат қилиши зарур.
Шундай экан, 35 йиллик тараққиёт тажрибасидан келиб чиқадиган асосий хулоса шуки, иқтисодий мустақиллик доимий равишда мустаҳкамлаб бориладиган жараёндир. Унинг таянчи — билимли инсон, самарали ишлаб чиқариш, эркин ва масъулиятли тадбиркорлик, адолатли иқтисодий муҳит ва узоқ муддатли стратегик фикрлашдир. Ана шу омиллар уйғунлашган тақдирдагина бугунги иқтисодий имкониятлар эртанги барқарор фаровонликка айланиши мумкин.
Музаффар Курбанов,
доцент, педагогика фанлари бўйича фалсафа диктори (PhD);
Мафтуна Нурматова,
педагогика фанлари бўйича фалсафа диктори (PhD)
