Нодиршоҳ Эронга олиб кетган қадимий дарвоза ва нефрит тош тақдири

Қўлёзмаларда Самарқанднинг етти маъдан қотишмасидан қуйилган қадимий дарвозаси оғир замбарак араваларида бир неча минг чақиримлик йўлни босиб ўтиб, кейинроқ асл ўрнига қайтарилгани ҳақида қизиқ маълумотлар учрайди.

Шарқ меъморчилигининг салобатли намунаси саналган Бибихоним мажмуаси ва унинг безаклари узоқ вақт мобайнида турли чалкаш тахминларга мавзу бўлди. Айниқса, улкан иншоотнинг бош пештоқи остидаги равоқли кириш қисмига ўрнатилган нафис дарвоза ҳамда Амир Темур мақбарасидаги машҳур нефрит тошининг маълум муддат ўз ўрнидан кўчирилиши жамиятда турли қарашларни пайдо қилган эди. Самарқанд ва унинг қадамжолари тарихини ёритган муаррих Абу Тоҳирхожанинг “Самария” асарида шаҳар парокандаликка юз тутган кезларда ушбу бронза дарвозалар ўз ўрнидан олингани қайд этилади. Орадан йиллар ўтиб, 1841 йилда Бухоро шаҳрига келган шарқшунос Николай Хаников маҳаллий аҳоли орасида юрган бир нақлни ёзиб олади. Мазкур оғзаки даъвога кўра, гўёки Бухоро амири Ҳайдар ҳукмронлиги йилларида ўша бебаҳо дарвозалар чақа пул зарб қилиш учун бутунлай эритиб юборилган деб ҳисобланган.

Бироқ манбашунослик тадқиқотлари бу оғзаки қарашларнинг асоссиз эканини исботлади. Шарқшунос олим Василий Бартольд эълон қилган тадқиқотда ана шу тўқима даъволар бирорта ҳам расмий битикда қайд этилмаганини кўрсатиб берди. Олим Бухоро тарихчиси Муҳаммад Вафо Карминагийнинг “Туҳфатул хоний” асари қўлёзма ҳошияларидаги қайдларни синчковлик билан қиёслади. Шунингдек, ўша замон воқеаларини бевосита кузатган сайёҳ Абдулкарим Кашмирийнинг саёҳатномаси самарқандлик усталар яратган ёдгорлик танга ясаш мақсадида йўқ қилинмаганини, балки бутунлай бошқача мазмундаги мураккаб ҳарбий ва ташкилий тадбирлар кечганини тасдиқлади.

Тарихий воқеликнинг мукаммал манзараси Марв шаҳрининг вазири, тарихчи Муҳаммад Козимнинг кўп жилдлик асарида ниҳоятда батафсил муҳрланган. Ушбу ноёб қўлёзмадаги далилларга кўра, 1740 йилнинг кузида Эрон шоҳи Нодиршоҳ Афшорнинг ҳарбий юриши сабаб Самарқанд оғир ижтимоий бўҳрон гирдобида қолган эди. Ташқи шаҳар мутлақо ҳувиллаб, фақат мустаҳкам Самарқанд арки ичида мингтача қашшоқ оилагина кун кечираётган эди. Шаҳарни назоратга олиш учун юборилган Лутфалихон бошлиқ йигирма минг кишилик қўшинга иккита ғоят нодир ёдгорликни Эронга олиб кетиш топшириғи юклатилади. Уларнинг биринчиси 1425 йилда Мирзо Улуғбек томонидан Еттисувдан келтирилган икки бўлакли тўқ яшил нефрит тоши бўлса, иккинчиси Бибихоним мажмуасида қад ростлаган, шарқ маъданшунослигида “ҳафт жўш” деб аталмиш етти турли металл қотишмасидан қуйилган улкан қўш дарвоза эди.

Бир неча тонна тош босадиган муаззам қуйма табақаларни ва оғир тошни юзлаб чақиримлик олис йўлга шикаст етказмасдан олиб бориш ўша давр муҳандислари олдига жиддий талаб қўйди. Бундай улкан вазндаги нафис буюмларни оддий карвон уловларида чўл ва тоғ йўлларидан олиб ўтишнинг имкони йўқ эди. Шу сабабли эронлик муҳандислар ноодатий қарор қабул қилишади: тарихий ёдгорликлар оғир қамал замбаракларини ташишга мослаштирилган махсус тўп араваларига – лафетларга мустаҳкам ортилди. Бақувват пўлат ўқлар ва йўғон ғилдираклар қимматли металл нақшларнинг буралиб кетишига ҳамда нефрит тошнинг синиб майдаланишига йўл қўймади.

Муҳаммад Козимнинг қайд этишича, махсус тўп лафетлари карвони Самарқанддан чиқиб, Марв, Ҳавзихон ва Сарахс бекатлари орқали Машҳад шаҳри сари ҳаракатланди. Сайёҳ Абдулкарим Кашмирий мазкур сафар жуда катта маблағ ва оғир меҳнат талаб қилганини ёзиб қолдирган. Йўлдаги қаттиқ силкинишлар оқибатида нефрит тошнинг чеккаларидан кичик бўлакчалар кўчиб тушган бўлса-да, буюмларнинг асосий қисмига қаттиқ зарар етмаган. Қишнинг изғиринли кунларидаги оғир юришлардан сўнг, 1741 йилнинг январь ойи бошида тўп аравалари карвони ниҳоят манзилга етиб борди.

Келтирилган ёдгорликлар шахсан кўздан кечирилгач, кутилмаганда уларнинг тақдирида кескин бурилиш юз берди. Сарой тарихчиси Муҳаммад Козим ушбу ҳолатни чуқур ҳайрат билан баён қилади. Нодиршоҳ Самарқанднинг етти маъданли қуйма дарвозаси ҳамда муаззам нефрит тошини узоқ вақт сукут ичида томоша қилади. Амир Темур руҳига бағишлаб фотиҳа ўқилгач, мазкур осори-атиқаларни эритиб қурол ясаш ёки уларни Келот ва Даргазда қурилаётган саройларга ишлатиш ниятидан бутунлай воз кечилади. Қадимий маданият салобати олдидаги эҳтиром устун келиб, янги иншоотлар учун Озарбайжоннинг Мароға шаҳридан алоҳида мармар ва қора тошлар келтириш белгиланади.

Ўша заҳотиёқ тегишли ҳокимлар ва бекат нозирларига қатъий кўрсатма берилиб, муаззам дарвоза ва нефрит қабртош келган йўли бўйлаб, бекатма-бекат тартибида зудлик билан ортга қайтарилиши амр қилинди. Манбада бу бебаҳо меросни аввал Бухоро шаҳрига, ундан сўнг аштархоний ҳукмдор Абулфайзхоннинг фармойиши билан Самарқандга элтиб, аввалги жой-жойига айнан қандай бўлса, шундай ҳолда қайта ўрнатиш буюрилди. Муҳаммад Козим ўз асарида ушбу топшириқ бекаму кўст адо этилганини, ҳарбий посбонлар кузатувида етказилган дарвозалар ва нефрит ёдгорлиги Самарқанддаги ўз тарихий ўрнига қайта мустаҳкамланганини таъкидлайди.

Олим Василий Бартольд синчковлик билан ўрганган бирламчи манбалар XIX асрда сайёҳлар эшитган “дарвоза эритилиб, ундан танга пул қуйилган” деган гаплар маҳаллий аҳоли орасида тарихий ҳақиқатни билмаслик оқибатида тўқилган хато фараз эканини ошкор этди. Ҳеч бир расмий ёзма манбада бундай ҳолат қайд этилмаган, аксинча, меъморий обидаларнинг асл қиёфасини сақлаб қолиш учун давлат томонидан катта хазина маблағлари ва муҳандислик кучи сарфлангани ойдинлашди.

Бу воқеалар ҳар қандай оғзаки тўқима қаршисида ишончли ёзма манбалар ҳақиқат мезони эканини яққол кўрсатади. Самарқанд обидаларининг етти маъдан қотишмасидан қуйилган муаззам дарвозаси минглаб чақиримлик сафарни оғир тўп лафетларида босиб ўтиб, яна ўз маконига бутун ҳолда қайтиб келди. Бу тарихий далиллар қадимий Ўзбекистон заминида шаклланган нодир металлургия ва муҳандислик мактабининг қудрати ҳатто энг мураккаб синовлар даврида ҳам ўз улуғворлигини йўқотмаганини намоён этади.

Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА