Mustaqillik bergan qanot: O‘zbek sportining 35 yillik zafar yo‘li
Mustaqillik — bu nafaqat siyosiy va iqtisodiy erkinlik, balki millatning o‘z bayrog‘i, o‘z madhiyasi va o‘z nomi bilan dunyo maydoniga chiqish huquqidir. O‘tgan 35 yil davomida ana shu haqiqatni eng yorqin namoyon etgan sohalardan biri, shubhasiz, sport bo‘ldi. Bugun O‘zbekiston nomi Olimpiya o‘yinlari, jahon va Osiyo chempionatlari, xalqaro futbol maydonlari, shaxmat taxtasi va Paralimpiya arenalarida katta hurmat bilan tilga olinadi. Buning ortida esa o‘nlab tarixiy g‘alabalar, yuzlab medallar va millionlab yurtdoshlarimizga faxr bag‘ishlagan unutilmas lahzalar turibdi.
Ilk oltin va ilk bor yangragan O‘zbekiston madhiyasi
Mustaqil O‘zbekiston sportining Olimpiya tarixidagi ilk buyuk sahifa 1994-yilda yozildi. Norvegiyaning Lillehammer shahrida o‘tkazilgan XVII qishki Olimpiya o‘yinlarida fristaylchi Lina Cheryazova oltin medalni qo‘lga kiritdi. 1994-yil 24-fevral kuni Olimpiya o‘yinlarida ilk bor mustaqil O‘zbekiston bayrog‘i eng yuqoriga ko‘tarilib, mamlakatimiz madhiyasi yangradi. Lina Cheryazovaning ushbu medali hozirga qadar O‘zbekistonning qishki Olimpiya o‘yinlaridagi yagona oltin medali bo‘lib qolmoqda. O‘sha yilning o‘zida yana bir tarixiy voqea yuz berdi. Xirosima shahrida o‘tgan Osiyo o‘yinlarida O‘zbekiston futbol terma jamoasi chempionlikni qo‘lga kiritdi. Mustaqillikka endigina erishgan davlat uchun bu natija Osiyo futbolidagi katta bayonot edi. Shunday qilib, mustaqillikning dastlabki yillaridanoq o‘zbek sporti yangi davrga qadam qo‘ydi.
Olimpiya arenalarida shakllangan g‘oliblar avlodi
Keyingi yillarda O‘zbekiston sportchilari yozgi Olimpiya o‘yinlarida ham muntazam ravishda yuqori natijalarni qayd eta boshladi. Boks, kurash, dzyudo, og‘ir atletika, tayekvondo kabi sport turlari mamlakatimizning Olimpiya «tashrif qog‘ozi»ga aylandi.
Turli davrlarda Muhammadqodir Abdullayev, Aleksandr Dokturishvili, Hasanboy Do‘smatov, Fazliddin G‘oibnazarov, Ruslan Nurudinov, Bahodir Jalolov, Ulug‘bek Rashitov, Akbar Jo‘rayev singari chempionlarning g‘alabalari ortidan O‘zbekiston madhiyasi jahonning eng nufuzli arenalarida yangradi.
Tokio-2020 Olimpiadasida O‘zbekiston delegatsiyasi 3 ta oltin va 2 ta bronza medalini qo‘lga kiritdi. Ammo o‘zbek Olimpiya sportining eng baland cho‘qqisi hali oldinda edi.
Parij-2024 — tarixdagi eng buyuk Olimpiada
2024-yilgi Parij Olimpiadasi O‘zbekiston sporti tarixiga zarhal harflar bilan yozildi. O‘zbekiston sharafini 19 sport turida 90 nafar atlet himoya qildi. Delegatsiya 8 ta oltin, 2 ta kumush va 3 ta bronza — jami 13 ta medal bilan umumjamoa hisobida 13-o‘rinni egalladi. Bu mustaqil O‘zbekistonning yozgi Olimpiya o‘yinlaridagi tarixan eng yaxshi natijasi bo‘ldi. Eng e’tiborlisi, sakkizta oltin medalning beshtasi boks vakillari tomonidan qo‘lga kiritildi. Hasanboy Do‘smatov, Abdumalik Xalokov, Asadxo‘ja Mo‘ydinxo‘jayev, Lazizbek Mullojonov va Bahodir Jalolov Parij ringlarida O‘zbekiston boks maktabining qudratini butun dunyoga namoyish etdi. Diyora Keldiyorova dzyudoda, Ulug‘bek Rashitov tayekvondoda, Razambek Jamalov esa erkin kurashda Olimpiya chempioniga aylandi. Akbar Jo‘rayev va Svetlana Osipova kumush, Muzaffarbek To‘raboyev, Alisher Yusupov hamda G‘ulomjon Abdullayev bronza medalini qo‘lga kiritdi. Parijdagi 13-o‘rin shunchaki statistik natija emas edi. Bu O‘zbekiston sportining dunyoning eng kuchli sport mamlakatlari qatoridan joy olayotganini ko‘rsatgan tarixiy natija bo‘ldi.
Paralimpiya harakati — iroda va matonat maktabi
Mustaqillik yillarida O‘zbekiston Paralimpiya sportida ham jahonning kuchli davlatlari qatoriga ko‘tarildi. 2012-yilgi London Paralimpiadasidan boshlangan medalli yurish Rio-2016 va Tokio-2020 o‘yinlarida yangi bosqichga chiqdi. Rio-2016da O‘zbekiston paralimpiyachilari 31 ta medal, Tokio-2020da esa 19 ta medalga sazovor bo‘ldi. Parij-2024 esa yana bir yorqin tarix bo‘ldi. O‘zbekiston delegatsiyasi 10 ta oltin, 9 ta kumush va 7 ta bronza — jami 26 ta medal bilan umumjamoa hisobida 14-o‘rinni egalladi. Bu natijalar O‘zbekistonda sportning faqat professional yutuqlar vositasi emas, balki inson irodasi, imkoniyati va matonatini namoyon etadigan katta ijtimoiy kuchga aylanganini ko‘rsatadi.
O‘zbek boksi — jahon tan olgan maktab
Mustaqillik davrida O‘zbekistonning eng katta sport brendlaridan biriga aylangan yo‘nalishlardan biri — boks. 1996-yil Atlanta Olimpiadasida Karim To‘laganov mustaqil O‘zbekiston tarixida Olimpiya shohsupasiga ko‘tarilgan ilk bokschi bo‘ldi. Keyingi avlod esa bu maktabni mutlaqo yangi darajaga olib chiqdi. Muhammadqodir Abdullayevdan boshlangan Olimpiya chempionlari an’anasi Hasanboy Do‘smatov, Fazliddin G‘oibnazarov, Bahodir Jalolov, Abdumalik Xalokov, Asadxo‘ja Mo‘ydinxo‘jayev va Lazizbek Mullojonov kabi yulduzlar bilan davom etdi. Ayniqsa, Parij-2024da bir Olimpiadaning o‘zida beshta boks oltinining O‘zbekistonga nasib etgani milliy boks maktabining salohiyatini yana bir bor butun dunyoga ko‘rsatdi. Bugun «Uzbek boxing» iborasi xalqaro maydonda o‘ziga xos sifat belgisi darajasiga ko‘tarildi.
Shaxmat taxtasidagi tarixiy sensatsiya
O‘zbekiston sportining mustaqillik yillaridagi eng yorqin sahifalaridan biri shaxmat bilan bog‘liq. 2022-yilda Hindistonning Chennai shahrida o‘tkazilgan 44-Butunjahon shaxmat Olimpiadasida O‘zbekiston erkaklar terma jamoasi oltin medalni qo‘lga kiritdi. Nodirbek Abdusattorov yetakchiligidagi yosh jamoa 11 tur davomida mag‘lubiyatga uchramay, dunyoning eng kuchli shaxmat mamlakatlarini ortda qoldirdi. FIDE ham O‘zbekiston jamoasining g‘alabasini turnirning katta sensatsiyalaridan biri sifatida e’tirof etdi. Bu g‘alaba O‘zbekistonda yangi shaxmat avlodi shakllanganini va mamlakatimiz dunyo shaxmatining yetakchi markazlaridan biriga aylanayotganini ko‘rsatdi.
Futbolda uzoq kutilgan tarix
O‘zbek futboli uchun ham mustaqillik yillari katta orzular, og‘riqli mag‘lubiyatlar va nihoyat tarixiy muvaffaqiyatlar davri bo‘ldi. 1994-yilgi Osiyo o‘yinlari g‘alabasidan keyin yoshlar futbolida yangi chempion avlodlar yetishib chiqdi. 2018-yilda O‘zbekiston U-23 terma jamoasi Osiyo chempionligini qo‘lga kiritdi. 2023-yilda esa Toshkentda o‘tgan U-20 Osiyo kubogida O‘zbekiston finalda Iroqni 1:0 hisobida mag‘lub etib, o‘z tarixida ilk bor ushbu yosh toifasida qit’a chempioniga aylandi.
Bu avlodlarning muvaffaqiyati oxir-oqibat o‘zbek futbolining eng katta orzusiga yo‘l ochdi. 2025-yil 5-iyun kuni O‘zbekiston milliy terma jamoasi tarixda ilk bor FIFA Jahon chempionatiga yo‘llanma oldi. Birlashgan Arab Amirliklariga qarshi uchrashuvdagi durang O‘zbekistonning 2026-yilgi mundialda qatnashishini rasman ta’minladi.
Shu tariqa, mustaqillik yillarida bir necha avlod orzu qilgan maqsad amalga oshdi — O‘zbekiston bayrog‘i futbol bo‘yicha jahon chempionatida ham xilpiradi.
G‘alabalardan kuchli tizimgacha
Bu yutuqlar bir yoki ikki avlod sportchilarining tasodifiy muvaffaqiyati emas. Mustaqillik yillarida mamlakatda sport maktablari, Olimpiya va Paralimpiya tayyorgarligi tizimi, zamonaviy sport majmualari, federatsiyalar faoliyati va iqtidorli yoshlarni saralash mexanizmlari bosqichma-bosqich rivojlandi. Eng muhimi, sport jamiyat hayotining ajralmas qismiga aylandi. Bir paytlar xalqaro musobaqalarga borishning o‘zi katta voqea bo‘lgan bo‘lsa, bugun o‘zbekistonlik sportchilardan Olimpiada, jahon va Osiyo chempionatlarida oltin medal kutish tabiiy holga aylanib bormoqda. Bu esa eng katta o‘zgarishlardan biridir.
Bayroqni baland ko‘tarayotgan avlod
35 yil — tarix uchun katta davr emas. Ammo O‘zbekiston sporti shu qisqa vaqt ichida ulkan yo‘lni bosib o‘tdi. Lina Cheryazovaning Lillehammerdagi tarixiy oltinidan Parij-2024dagi sakkizta Olimpiya chempionligigacha, 1994-yilgi futbol g‘alabasidan ilk Jahon chempionatigacha, birinchi xalqaro muvaffaqiyatlardan shaxmat Olimpiadasidagi jahon chempionligigacha bo‘lgan yo‘l — bu mustaqil O‘zbekiston sportining taraqqiyot yo‘lidir.
Bu yutuqlarning har biri ortida yillar davom etgan mehnat, minglab mashg‘ulotlar, murabbiylar zahmati, sportchilarning matonati va ularni qo‘llab-quvvatlagan xalq turibdi. Eng muhimi esa, bugungi g‘alabalar ertangi avlod uchun mezon bo‘lib qolmoqda. Endi yosh sportchi Olimpiada chempionligini uzoq va yetib bo‘lmas orzu deb emas, o‘zidan oldingi yurtdoshlari bosib o‘tgan yo‘l deb biladi. Yosh futbolchi Jahon chempionatida O‘zbekiston libosida maydonga tushishni xayol emas, amalga oshadigan maqsad sifatida ko‘radi. Yosh shaxmatchi esa dunyoning eng kuchlilarini mag‘lub etish mumkinligini allaqachon o‘z yurtdoshlari misolida ko‘rdi.
Mustaqillik o‘zbek sportiga o‘z bayrog‘i ostida g‘alaba qilish imkonini berdi. O‘zbekiston sportchilari esa bu imkoniyatni tarixiy zafarlarga aylantirdi.
Va bu tarix hali davom etmoqda.
Karim Xudoydoyqulov, O‘zA
