Ҳуқуқий эксперимент ўтказилганда жамоатчилик фикри инобатга олинади
Янги тартиб-таомилларни ҳаётга жорий этишдан олдин уларни ҳуқуқий эксперимент тарзида қўллаш амалиёти кенгайиб бормоқда.
2026 йил 27 мартдаги “Ҳуқуқий эксперимент тўғрисида”ги қонун бу борада қандай имкониятлар яратади?
Сенатнинг Суд-ҳуқуқ масалалари ва коррупцияга қарши курашиш қўмитаси раиси Абдулҳаким Эшмуродов шу саволга жавоб берди:
– “Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар тўғрисида”ги қонуннинг 34-моддасида “ҳуқуқий эксперимент” тушунчаси, уни ўтказиш ва натижаларини расмийлаштириш белгиланган.
Таъкидлаш лозимки, ҳуқуқий эксперимент институти мазкур қонунда қайд этилган бўлса-да, уни ўтказиш билан боғлиқ ижтимоий-ҳуқуқий муносабатлар комплекс тарзда тартибга солинмаган.
Ушбу йўналишда мавжуд бўлган камчиликлар турли соҳалардаги ижтимоий муносабатларни тарқоқ ҳолда тартибга солишдек салбий амалиёт шаклланишига олиб келган. Бу эса ҳуқуқий коллизиялар, ҳуқуқни қўллашда турлича талқин қилиш ва мураккабликлар юзага келишига сабаб бўлди.
Таҳлилларга кўра, бугунги кунга қадар эксперимент тартибида қабул қилинган ҳужжатларнинг барчасида уларнинг самарадорлигини баҳолаш мезонлари, кўрсаткичлари ва прогнозлари, шунингдек кўплаб ҳуқуқий экспериментларда уларни якунлаш муддатлари назарда тутилмаган.
Мана шу камчиликларга барҳам бериш, қонунчиликдаги бўшлиқларни бартараф этиш мақсадида соҳага оид қонун қабул қилинди.
Қонун муайян соҳада экспериментал-ҳуқуқий нормаларни жорий этиш, самарадорлигини таҳлил қилиш ҳамда уларнинг натижасида юзага келган ёки келиши мумкин бўлган эҳтимолий оқибатларни ўрганиш ва баҳолаш орқали самарали ҳуқуқий нормаларни амалиётга жорий этишга қаратилган.
Қонун 5 боб ва 37 моддадан иборат бўлиб, унда асосий тушунчалар, яъни ваколатли орган, масъул орган, экспериментал-ҳуқуқий норма, ҳуқуқий эксперимент, ҳуқуқий эксперимент тартибида қабул қилинган норматив-ҳуқуқий ҳужжат мазмуни очиб берилди.
Асосий принциплар – қонунийлик, жисмоний ва юридик шахсларнинг ҳуқуқлари ҳамда қонуний манфаатларини, жамият ва давлат манфаатларини ҳимоя қилиш ҳамда уларнинг устуворлиги, жамоат хавфсизлигини, экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилишнинг устуворлиги, очиқлик ва ошкоралик, асосланганлик, долзарблик кабилар белгиланди.
Ҳуқуқий экспериментнинг мақсади – экспериментал-ҳуқуқий нормаларни муайян соҳага жорий этишдан, ушбу нормаларнинг самарадорлигини таҳлил қилишдан ҳамда уларнинг натижасида юзага келган ёки келиши мумкин бўлган эҳтимолий оқибатларни ўрганиш ва баҳолаш орқали самарали ҳуқуқий нормаларни амалиётга жорий этишдан иборат.
Ҳуқуқий экспериментни тартибга солиш билан бир қаторда қонунда фуқаролик жамияти институтларининг ҳуқуқий экспериментда иштирок этиши белгиланди.
Ҳуқуқий эксперимент Ўзбекистон Республикаси қонунлари, Олий Мажлис палаталарининг қарорлари, Президент фармон ва қарорлари ҳамда Вазирлар Маҳкамасининг қарорлари билан ўтказилади.
Ҳуқуқий экспериментни ташкил этиш, ўтказиш, унинг натижаларини баҳолаш ва жорий этиш қоидалари мустаҳкамланди.
Ҳуқуқий экспериментнинг натижаларини жорий этиш ҳуқуқий эксперимент тартибида қабул қилинган норматив-ҳуқуқий ҳужжатни ёки тегишли экспериментал-ҳуқуқий нормаларни уларнинг амал қилишини вақт бўйича, муайян ҳудудда ёки шахслар доираси бўйича чекланмаган ҳолда қабул қилиш тўғрисида ижобий хулосага келинганда амалга оширилади.
Ҳуқуқий эксперимент якунларини расмийлаштириш тартиб-таомиллари белгиланди. Ҳуқуқий эксперимент натижалари ҳуқуқий экспериментнинг ягона реестрида, оммавий ахборот воситаларида, Интернет жаҳон ахборот тармоғида, шу жумладан, масъул органнинг расмий нашрлари ва веб-сайтларида ҳамда ижтимоий тармоқларда эълон қилиниши керак.
Қонун ҳуқуқий экспериментни ташкил этиш ва ўтказиш, экспериментал ҳуқуқий нормаларни жорий этиш бўйича ягона ҳуқуқни қўллаш амалиётини таъминлашга мустаҳкам ҳуқуқий асос яратди. Бу жараёнда жамоатчилик фикри инобатга олиниши бу институтнинг халқчиллигини, очиқлигини таъминлаб, жамият ривожи, аҳоли фаровонлигига хизмат қилади.
Эслатиб ўтамиз, мазкур қонун эълон қилинганидан кейин орадан уч ой ўтгач, яъни 2026 йил 29 июнда кучга киради.
Норгул Абдураимова,
ЎзА
